सूकरजातकम्

भगवान् बुद्धः इमं जातकं— पालिजातकनिकायस्य सङ्ख्या १५३— जेतवने एकस्य वृद्धभिक्षोः कारणात् अकथयत्। एकस्मिन् सायंकाले, यदा बुद्धः धर्मदेशनां समाप्य स्थविरः शारिपुत्रः सभायां पुनरपि उपदिष्टवान्, तदा एषः वृद्धभिक्षुः समवेतासु चतसृषु परिषत्सु— भिक्षुषु, भिक्षुणीषु, उपासकेषु, उपासिकासु च— प्रभावं स्थापयितुम् आशया शारिपुत्रं जनसमक्षं विवादाय आह्वातुम् अयतत। शारिपुत्रः तत्र संलग्नुं नाङ्गीकृतवान्, शान्तः आसनात् उत्थाय निर्गतवान्। ततः जनसमूहः वृद्धभिक्षोः प्रति परावृत्य तं सभागृहात् निष्कासितवान्; पलायनसमये सः विहारबाह्ये मलकुण्डे पपात, शिरसः पादपर्यन्तं मलेन आवृतः उत्थितवान्। यदा गृहस्थाः इदं बुद्धाय न्यवेदयन्, तदा बुद्धः अवदत् यत् एष एव स्थविरः सुदूरे पूर्वजन्मनि अपि तादृशीम् एव मूढतां कृतवान्।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं कुर्वन् आसीत्, तदा बोधिसत्त्वः हिमालयस्य पर्वतगुहायां वसन् सिंहः अभवत्। किञ्चिद्दूरे एकं सरः आसीत्, यस्य तीरेषु बहवः वराहाः निवसन्ति स्म; समीपे च पर्णकुटीषु तापसाः वसन्ति स्म, येषां मलराशिः तेषां क्षेत्रस्य प्रान्ते आसीत्।

एकदा सिंहः जलपानार्थं सरसः समीपम् अवतीर्णः। तं दृष्ट्वा एकः वराहः अवलोकितवान् यत् सिंहः साक्षात् समीपम् अगच्छन् न, अपि तु सावधानं पश्चाद् अपसरति; तां सावधानतां भयं मत्वा सः तेन भ्रमेण उद्धतः अभवत्।

सः उच्चैः तम् आह्वयत्— “त्वं चतुष्पदः प्राणी असि, अहमपि चतुष्पदः अस्मि; तावता, सखे, वयं समाः स्मः। परावर्तस्व, हे सिंह! किं त्वं भीतः? किमर्थं माम् अपसरसि?”

आह्वानस्य तत्क्षणे उत्तरं न दत्त्वा सिंहः प्रस्तावितवान् यत् ते तस्मात् दिनात् सप्तदिनानन्तरम् एकाकिनं युद्धाय मिलेयुः। वराहः मृगेन्द्रं भीतं कृतवान् इति मन्यमानः हर्षितः सम्मतवान्।

वराहः स्वजातिं प्रति गत्वा तेषां स्वाह्वानं न्यवेदयत्। अन्ये वराहाः तादृशस्पर्धासु कुशलाः सन्तः तं परामर्शं ददुः— कथं एकमपि प्रहारं विना विजयेत इति। तेषाम् उपदेशम् अनुसृत्य सः तापसानां मलराशिं गत्वा सप्तदिनानि निरन्तरं तत्र विलुठितवान्; मलं त्वचि शुष्कं भवति स्म, प्रतिप्रभातं च सः तुषारेण पुनः आर्द्रीकरोति स्म, यावत् दुर्गन्धः इतः घनः अभवत् यत् वायुना वाह्यः स्यात्। नियतदिने सः प्रथमं समागत्य, सिंहः यत्र स्थास्यति तस्मात् स्थानात् वायोः उपरि स्वस्थानम् अगृह्णात्।

यदा सिंहः आगतः, वराहस्य गन्धः तं प्राप्तवान्, तदा सः तत्क्षणम् अबुध्यत यत् कीदृशः छलः विहितः। सः वराहं नखैः न, अपि तु शान्तया अभ्युपगमगाथया प्रत्युवाच— “हे मलिन वराह, तव त्वक् अशुचिः, तव दुर्गन्धः मां रोगिणं करोति। यदि युद्धम् इच्छसि, तर्हि अहं रणभूमिं सर्वथा तुभ्यं समर्पयामि— त्वं विजयी असि, तव जयम् अहम् अङ्गीकरोमि।”

एवम् उक्त्वा सिंहः परावृत्य मृगयार्थम् अन्यत्र गतवान्, वराहं अक्षतम् अनाह्वितं च त्यक्त्वा।

वराहः शीघ्रं स्वयूथं प्रति प्रत्यागत्य, “सिंहराजः मम अग्रतः पलायितः” इति श्लाघमानः अवदत्। किन्तु तस्य स्वजातयः एतेन समाचारेण सान्त्वनां न प्राप्नुवन्; तत् सिंहस्य वास्तविकं भयं सुनिश्चितं कृतवत्। भयेन पीडिताः वराहाः अचिरेण तं प्रदेशं सर्वथा परित्यज्य अन्यत्र विकीर्णाः अभवन्।

कथां समापयन् बुद्धः प्रकटितवान् यत् तस्य प्राचीनजन्मनः वराहः एष एव वृद्धभिक्षुः आसीत्, यः अद्य मलकुण्डात् मलाच्छादितः अस्ति; स्वयं च सः सिंहः आसीत्, यः घृणाजनितैः प्रतिबन्धैः युद्धे आकृष्टः न भूत्वा, गुणाधारितविवादात् दूरम् अपसृतवान्।

सूकरजातकं न प्रतिपादयति यत् सिंहस्य अपसरणं पराजयः आसीत्; अपि तु प्रदर्शयति यत् वास्तविकं बलं तेन मीयते यत् कः प्राणी कस्मिन् अधः आकृष्यमाणतां प्रत्याचक्षीत, न केवलं यत् सः कैः सह युद्धाय सज्जः अस्ति। महासभायां शारिपुत्रस्य मौनं सरस्तीरे सिंहस्य शान्तः अस्वीकारश्च एकमेव कर्म द्विवारं सम्पन्नम्, शताब्दीभिः पृथक्कृतम्: स्वगौरवं तादृशैः नियमैः न मापयितुं निश्चयः, यैः प्रक्षोभकः पूर्वमेव तान् इतिमात्रं मलिनीकृतवान् यत् न्याय्या स्पर्धा कदापि सम्भवेत् न।