सुसुमार जातकम्

पालिपिटकस्य जातकसङ्ख्या २०८, जातकाट्ठकथायां द्वितीये भागे (पृ. १५९) सङ्गृहीतं सुसुमारजातकं, देवदत्तेन बुद्धस्य जीवितहरणाय वारं वारं कृतान् प्रयत्नान् अधिकृत्य शास्त्रा भाषितम्। एतादृशः विश्वासघातः कियत्पुराणमूलकः इति दर्शयितुं शास्ता पूर्वजन्मवृत्तान्तम् अस्मारयत्। तत्र मकरः तान्येव कारणानि आश्रित्य, येन देवदत्तः पश्चात् प्रेरितः, वानरं वञ्चयित्वा जले निमज्जयितुं यतते स्म।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः गङ्गातटे जम्बूवृक्षे निवसन् बलवान् प्रज्ञावान् वानरराजः अभवत्। नद्याः परतः मरकतवर्णः कश्चन द्वीपः आसीत्, यत्र मधुराः आम्राः, पनसाः, उदुम्बराः च प्रचुराः आसन्। यत् प्रतिदिनं दृश्यते स्म, किन्तु कदापि न प्राप्यते स्म।

तस्मिन् एव जलप्रवाहे गभीरे मकरः गर्भिण्या भार्यया सह न्यवसत्। वानरं शाखातः शाखां सुखेन कूर्दन्तं दृष्ट्वा मकरी प्रबला दोहदतृष्णा उद्भूता। सा पतिम् अवदत्, 'तस्य वानरस्य कोमलं हृदयं मया खादितव्यम्; अन्यथा अहं गर्भेण सह म्रियेयम्।'

भार्यायाः अभिलाषं पूरयितुं मकरः जम्बूवृक्षम् उपेत्य, कपटमित्रत्वं दर्शयन् अवदत्, 'सखे वानर, किमर्थम् इमम् एव वृक्षम् आश्रितोऽसि? नद्याः परतः पक्वफलपूर्णः द्वीपः अस्ति। मम पृष्ठम् आरुह्य, अहं त्वां सुखेन पारं नेष्यामि।'

सौहार्दपूर्णं वचनं विश्वस्य वानरः निश्शङ्कः मकरस्य विस्तीर्णे पृष्ठे उत्पत्य आरूढवान्। मकरः अपि यथा किमपि न स्यात् तथा विशाले प्रवाहे चलितुं प्रवृत्तः, अज्ञातं सहयात्रिणं धीरं मध्यप्रवाहं प्रति वहन्।

नद्याः अर्धमार्गे प्राप्ते मकरः जले निमज्जितुम् आरभत। जलनिमग्नः वानरः किमर्थं मां निमज्जयसीति आक्रोशत्। तदा मकरः सगर्वं स्वीकृतवान्, 'फलेषु मम किमपि प्रयोजनं नास्ति। मम गर्भिणी भार्या नूतनस्य वानरहृदयस्य अभिलाषिणी अस्ति; अतः अद्यैव त्वां जले निमज्ज्य तव हृदयम् उद्धरिष्यामि।'

भयं विहाय बोधिसत्त्वः पूर्णप्रशान्तेन चित्तेन स्मृतिमता च स्थित्वा, प्रसन्नहासेन प्रत्यवदत् — यात्रारम्भात् पूर्वं किमर्थं तत् न निवेदितम्? एतत् कार्यं तु आरम्भत एव सुकरं सम्पादयितुं शक्यमासीत्।

वानरः व्याजहार — वने वानराः वृक्षात् वृक्षं कूर्दन्तः दुर्बलं हृदयं स्वोदरे न धारयन्ति, प्रत्येकस्मिन् उत्प्लवने तद् भिद्येत इति। ते स्वहृदयानि तीरस्थानाम् उदुम्बरवृक्षाणां शाखासु सुरक्षितं लम्बयन्ति। दूरे लम्बमानानि रक्तफलानि प्रमाणीकृत्य, सः प्रस्तावयामास यत् तीरं प्रति मां नीत्वा मकरपत्न्यै सर्वमधुरं फलम् आहरिष्यामि।

सर्ववचनेषु विश्वस्य मूर्खः मकरः परावृत्य, भार्यायाः अभिलाषं पूरयितुं सत्वरं तीरं प्रति पुनः तरन् अगच्छत्। मकरस्य मुखं तटं स्पृष्टमात्रं वानरः शरवत् उत्प्लुत्य, उच्चतमस्य वृक्षस्य शिखरं प्रत्यारुरोह, मकरस्य गतिपथात् बहिः अतीव दूरम्।

सुरक्षितशाखायाः अधः पश्यन् बोधिसत्त्वः वञ्चितं भक्षकं परिहसत् — 'किं त्वं सत्यं मन्यसे यत् कस्यापि जीवस्य हृदयं शरीराद् बहिः लम्बेत? तव शरीरं विशालं, किन्तु बुद्धिः नदीफेनवत् शून्या।' लज्जितः मकरः गभीरे जले पुनः निममज्ज, तस्मिन्नेव मध्याह्ने भोजनं गौरवं च उभयमपि नष्टं कृत्वा।

जातकान्ते शास्ता वञ्चकं मकरं देवदत्तेन, मकरीं चिञ्चामाणविकया, प्राज्ञं वानरं च स्वयम् अभिज्ञातवान्। परस्य विनाशेच्छा या तीरे मकरं मित्रवेषं धारयितुं प्रेरितवती, सा एव देवदत्तस्य जन्मान्तरेषु बुद्धं प्रति पुनःपुनः आवर्तिता प्रवृत्तिः आसीत्।

वानरं वस्तुतः बलं न परित्राणम्, यतो हि मकरस्य दंष्ट्राभिः सह तुलनीयं बलं तस्य नासीत्। अपि तु प्रत्युत्पन्नमतित्वेन, भयेन स्पष्टचिन्तनं न आच्छादितम्, इति निर्णायकस्य क्षणस्य सुदृढं स्थैर्यम्। भीतं चित्तं पलायने आक्रन्दति, मकरस्य ग्रहणे निष्फलं विक्षिप्यते। शान्तं चित्तं तु एकश्वासमात्रेण एतादृशम् विचित्रम् उपायं लेभे, यत् मित्रस्य सम्पूर्णविश्वासाद् विना मकरः तत् विश्वसितुम् न शक्नुयात्।

वानरस्य हृदयं वृक्षशाखायां लम्बितुं शक्नोति वा इति मकरः कदापि विचारयितुं न स्थितः, यतो हि भार्यायाः तृष्णा तां पूरयितुं स्वकीयाकाङ्क्षा च तत्क्षणं मिथ्यावचनं भेत्तुं शक्तां सरलां शङ्कां अपसारितवत्यौ। त्वरया, तृष्णया, न धैर्येण प्रेरितः विश्वासघातः प्रायशः तादृशं स्पष्टं दोषं विस्मरति, यं शान्तः विचारः सद्यः अवगच्छेत्। जन्मनि जन्मनि पुनःपुनः आवर्तितायाः तादृश्याः अधीरतायाः निर्देशं शास्ता तदा दत्तवान्, यदा मकरं पुनर्जातं देवदत्तं नामतः निर्दिष्टवान्।