तिपल्लत्थ जातकम्

कौशाम्ब्याः समीपे बदरिकाविहारे तरुणाः भिक्षवः गृहस्थोपासकैः सह आगारशालायां (यत्र अतिथयः गृहस्थशिष्याश्च स्वीक्रियन्ते) कोलाहलं कुर्वन्तः शयनं कुर्वन्ति स्म, अतः नूतनो नियमः प्रावर्तत। यः कश्चन भिक्षुः श्रामणेरैः सह निवसेत्, सः प्रतिदेशनीयाम् आपत्तिम् आपद्येत। यदा भिक्षवः राहुलाय अकथयन् यत् तेन पृथक् निवासः अन्वेष्टव्यः, तदा सः स्वपितरम् अथवा कञ्चन ज्येष्ठम् आचार्यम् अनुज्ञां न याचितवान्। सः केवलं बुद्धस्य स्वकीयं शौचगृहं प्रविष्टवान्, यत् पुष्पैः तैलदीपैश्च सुगन्धितं रक्षितं सरलं स्थानम् आसीत्; तत्रैव शयितवान्, यतः कस्मैचित् अल्पामपि बाधां कर्तुं न इच्छति स्म।

अरुणोदयात् पूर्वं बुद्धः स्वयमेव स्वपुत्रं तस्मिन् विनीते स्थाने शयानं दृष्टवान्। कारणं ज्ञात्वा सः भिक्षून् समाहूय ऋजु पप्रच्छ यत् कथं भवन्तः स्वात्मजम् अपि एवं कठोरं व्यवहरन्ति। सः नियमं मृदुकृतवान्, येन श्रामणेरः ज्येष्ठैः भिक्षुभिः सह कतिपयान् दिवसान् स्थातुं शक्नुयात् ततः स्थानान्तरगमनात् पूर्वम्; येन कस्यापि स्थितिः पुनः एवं अज्ञाता न तिष्ठेत्। ततः सः भिक्षुभ्यः अभाषत यत् राहुलस्य कृते कष्टेषु एषा शान्ता सहिष्णुता नवीना नास्ति, इति तान् दर्शयितुं सः दूरात् पूर्वजन्मनः पालिपिटकस्य जातकसंख्या षोडश्याः तिपल्लत्थजातकस्य कथाम् आख्यत्।

तस्मिन् पूर्वयुगे बोधिसत्त्वः मृगरूपेण जन्म अलभत; सः स्वभगिनीसुताय तरुणाय वनविद्यां शिक्षयति स्म। त्रिविधाः शयनमुद्राः तथा तिपल्लत्थमाया इति सम्भूय प्रसिद्धाः छलोपायाः च सः शिक्षितवान्। एषा सा कला यया मृगः व्याधं विश्वासयितुं शक्नोति यत् सः पूर्वमेव मृतः अस्ति। तरुणः मृगः प्रतिदिनं श्रद्धया सावधानतया च आगच्छति स्म। सः पार्श्वे दृढं शयितुम्, विकृतमृतदेहवत् उदरं वायुना स्फीतं कर्तुम्, फेनाच्छादितायां धूल्यां जिह्वां प्रलम्बयितुं च शिक्षितवान्। सः नेत्रे ऊर्ध्वं परिवर्त्य केवलं श्वेतभागः दृश्येत यथा तथा कर्तुं, एकेन नासापुटेन च इतीव मृदु श्वसितुं शिक्षितवान् यत् कोऽपि निरीक्षकः तत् न अवगच्छेत्।

कियत्कालानन्तरम्, शान्तभावेन तृणं चरन् तरुणः मृगः व्याधेन स्थापितेन लोहपाशेन दृढं बद्धः अभवत्। सः त्रस्तः अथवा संघर्षं कृतवान् न; तथा कृते तु तारः मांसे अधिकं गाढतया प्रविशेत्। किन्तु सः मातुलस्य प्रत्येकम् उपदेशं स्मरति स्म। सः तत्क्षणमेव मृत्युमुद्रां प्राप्तवान्, अङ्गानि दृढीकृत्य, उदरं स्फीतं कृत्वा, नेत्रे पृष्ठतः परिवर्त्य, जिह्वां धूल्याम् अवसादयित्वा च। यावत् मक्षिकाः तस्य पार्श्वेषु सम्मिलिताः, यथा सः बहुहोरात्राणि मृतः पतितः स्यात्, तावत् सः तथैव स्थितवान्।

व्याधः समागत्य मृगस्य स्फीतम् उदरं स्पृष्ट्वा घृणया घोषयति स्म यत् शवम् इदानीमेव विनष्टम् अस्ति, तत्र स्थित्वा छेत्तुं योग्यं न इति। सः शरीरम् अनायासेन आकर्षितुं पाशस्य रज्जूः वृक्षात् शिथिलीकृतवान्, ततः आगामिकार्याय काष्ठानि संगृह्णितुं पृष्ठं प्रति परावृत्तः। तस्मिन् एव असुरक्षिते क्षणे तरुणः मृगः प्रचण्डवायोः अग्रे धावमानः मेघ इव उत्पत्य अरण्यमार्गेण स्वमातुः प्रतीक्षमाणायाः समीपं प्रति अधावत्।

बुद्धः तेषां भिक्षूणां कृते कथायाः पात्राणां परिचयं दत्त्वा समापयति स्म, ये स्वपुत्रं विचार्य विना पृष्ठं दत्तवन्तः। राहुलः तस्मिन् दूरे जन्मनि सः तरुणः मृगः आसीत्, उत्पलवर्णा तस्य माता आसीत्, यः मातुलः त्रिविधाः शयनमुद्राः शिक्षितवान् येन तस्य प्राणाः रक्षिताः, सः स्वयं बुद्धः एव आसीत् इति सः अभाषत।

बाह्यं कथानकं तस्य प्रदर्शिता पूर्वजन्मकथा च पृष्ठतः समानतायाः अपेक्षया बहु साम्यं दधतः। उभयत्र राहुलः तादृशे परिस्थितौ स्थितः यत्र विरोधेन, याचनया, भीत्या वा सुकरं प्रतिक्रियितुं शक्यते — एकस्मिन् जन्मनि स्वनिवासात् निष्कासनम्, अन्यस्मिन् व्याधस्य पाशे दृढबन्धनम्। उभयत्र सः तस्य स्थाने यत् शिक्षितं तदेव, परिवादं विना, नवीनं चमत्कारिकम् उपायं कल्पयित्वा विना, दृढं गृह्णाति। जातकस्य प्रशंसा तत्क्षणं कल्पितायाः चातुर्यस्य न, किन्तु पूर्वमेव अतिगाढतया आत्मसात्कृतस्य विनयस्य यः संकटे उपस्थिते स्वयमेव क्रियाशीलो भवति।

त्रिविधाः शयनमुद्राः तस्य तरुणस्य मृगस्य तेषु सामान्यदिवसेषु कञ्चित् साहाय्यं न कृतवत्यः, यत्र सः तासाम् अभ्यासं करोति स्म; तासां समग्रं मूल्यं तस्मिन् एकस्मिन् क्षणे केन्द्रीभूतम् आसीत् यदा पाशः तस्य पादं परितः अबध्नात्। एतत् जातकं धैर्यपूर्णां, अलङ्कारहीनां शिक्षां — या वर्षाणि यावत् कस्यापि दृश्यपरीक्षां विना सह्यते — तां मूल्यवतीं मन्यते, यतः तस्याः फलं तावत् अदृश्यं तिष्ठति यावत् सः अवसरः तां वस्तुतः अपेक्षते। यः भागिनेयः मातुलस्य पाठेषु मध्ये एव उद्विग्नोऽभवत्, सः दीर्घकालं यावत् तस्मात् भिन्नः न दृश्येत यः तान् पूर्णतः अभ्यस्तवान्; केवलं व्याधस्य पाशः एव अन्ततः प्रकाशयितुं शक्नोति यत् सः वस्तुतः कीदृशः शिष्यः आसीत्।