तित्थ जातकम्

इयं कथा जेतवने कथिता, यदा बुद्धस्य अग्रशिष्यः सारिपुत्रः चतुर्मासपर्यन्तं सहभिक्षुं एकं अन्तर्दृष्टिं प्रति नेतुं न शक्तवान्। सः भिक्षुः पञ्चशतपूर्वजन्मपर्यन्तं सुवर्णकारः आसीत्, अतः सारिपुत्रेण दत्तं कायाशुद्धिभावनम्, यत् अधिकांशशिष्येभ्यः फलप्रदम् आसीत्, तस्य चिरकालं शुद्धं निर्मलं सुवर्णं हस्तयतः मनसः किञ्चित् अपि न अग्रहीत्। अधिकं साहाय्यं कर्तुम् असमर्थः सारिपुत्रः तं भिक्षुं भगवतः समीपम् अनयत्। भगवान् सारिपुत्रं सौम्यं अवदत् यत् अन्यस्य हृदयं पठितुं न शिष्यस्य कार्यम्; ततः स्वयमेव तस्य भिक्षोः सेवां अङ्गीकृत्य तं सम्यक् भोजयामास, सरसि च एकं महापुण्डरीकं निर्माय तं द्रष्टुम् आदिदेश। यथा यथा तत् पुष्पं विकसितं, पश्चात् दलैः दलैः शुष्कं अभवत्, तथा तथा भिक्षुः अनित्यतायाः सत्यं अवगतवान् तत्क्षणमेव च अर्हत्त्वं प्राप्तवान्। अन्ये भिक्षवः यत् सारिपुत्रः न अशक्नोत् तत् भगवान् कृतवान् इति विस्मिताः, तदा भगवान् अवदत् यत् सः एतस्य भिक्षोः स्वभावं पूर्वजन्मनि अपि ज्ञातवान्, इति उक्त्वा अधोलिखितां कथाम् अकथयत्।

इयं कथा पालिजातकसङ्ग्रहस्य प्रथमग्रन्थे एकनिपाते पञ्चविंशतितमं जातकम् इति अभिलिखिता अस्ति, तस्याः गद्यभागः जातकट्ठवण्णनायां सुरक्षितः। वाराणस्यां बोधिसत्त्वः ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः प्रधानमन्त्री तथा राजगुरुः अभवत्। राजाश्वशालायां सर्वोत्तमकुलजः असाधारणः युद्धाश्वः आसीत्। स सुगन्धितैः धान्यैः पोष्यते स्म, सुवर्णकङ्कतैः च प्रतिदिनं परिष्क्रियते स्म। तस्य परिचारकाः स्वसेवायाः गौरवेण नित्यं तं सेवन्ते स्म। सः तीक्ष्णबुद्धिः, संवेदनशीलः, राजोचितगरिमायुक्तः च आसीत्। तेन सह कार्यं कुर्वन्तः सर्वे परिचारकाः जानन्ति स्म यत् सः सामान्यः अश्वः नास्ति; तस्य परिचर्या विशेषतः सूक्ष्मदर्शिनः अतिथेः इव सावधानतया करणीया। यद्यपि सः वक्तुं न शक्नोति, तथापि तस्य आचरणे परिवर्तने सति सः अवगच्छति।

एकस्मिन् प्रभाते अश्वपालः गर्वितम् अश्वं पवित्रायाः नद्याः नियमितं स्नानतीर्थं नीतवान्। तयोः आगमनात् किञ्चित् पूर्वं कश्चन दरिद्रः अश्वपालः कण्डूयुक्तं पङ्कलिप्तं च भारवाहकम् अश्वं तस्मिन्नेव तीर्थे मृत्तिकां गोमयं च प्रक्षालयितुं नीतवान् आसीत्। यदा कुलीनः अश्वः जलतटम् उपागच्छत्, तदा सः सामान्यस्य अश्वस्य दुर्गन्धं जिघ्रत् तटसमीपे च मलिनं फेनं दृष्टवान्। जुगुप्सया गभीरम् अपमानितः सः नासापुटे विस्फार्य तिरस्कारेण निःश्वस्य नद्यां पादम् अपि न स्थापयितुम्, जलबिन्दुम् अपि न पातुं दृढं प्रत्याचख्यौ। कोऽपि उपायः तं न चालयति स्म; अश्वपालः मृदु रज्जुम् आकृष्य मृदुवचनानि उक्त्वा प्रियं धान्यमुष्टिम् अपि दर्शयति स्म, तथापि गर्वितः पशुः जलतटे स्तब्धः अतिष्ठत्, निम्नाश्वेन स्नातस्थाने एकम् अपि खुरं स्थापयितुम् अनिच्छन्।

चिन्तितः अश्वपालः संकटम् इदं राज्ञे निवेदितवान्: “देव! महान् राजाश्वः स्नानं निराकरोति, जलं च न पिबति!” अश्वः रुग्णः अस्ति वा इति परीक्षितुं राजा बोधिसत्त्वं प्रैषयत्। बोधिसत्त्वः तं भव्यं प्राणिनम् उपगत्य तस्य नेत्रे, मुखं, खुराः, हृदयं च परीक्षितवान्; सः सर्वथा निरोगः इति अवगतम्। नद्यां अधः पश्यन् प्राज्ञः अमात्यः नलेषु लग्नानि अश्वकेशानि मलिनं फेनं च अपश्यत्। क्षणेनैव बोधिसत्त्वः अश्वस्य मनः अवगतवान्: “अयं उत्तमः प्राणी शरीरेण न रुग्णः; तस्य सूक्ष्मः आत्मगौरवः आहतः, यतः हीनः पशुः तस्य स्वकीये तीर्थे स्नातवान्। गुणवान् जनः अशुद्धहस्तैः मलिनीकृते पात्रे भोजनं स्नानं वा न रोचयति।”

बोधिसत्त्वः अश्वपालम् आदिशत्: “तम् नद्याः उपरि एकं क्रोशम् नय, यत्र शान्तं अस्पृष्टं तीर्थम् अस्ति, यत्र जलं शुभ्रेषु उपलेषु स्फटिकवत् प्रवहति। तत्र तं स्नापय, नवीनं निर्झरजलं च पायय।” अश्वपालः तथा अकरोत्। अनाविलं जलं जिघ्रता मात्रेण रणाश्वः प्रहर्षेण धारायां प्लुत्य सोत्साहं स्नात्वा यथेष्टं पपौ। राजा बोधिसत्त्वस्य मनोविज्ञाने सूक्ष्मबोधाय तथा कुलीनचित्तानां संवेदनानाम् अवगमनाय तं पुरस्कृतवान्। अश्वपालस्य भीतवचनात् यत् चिकित्सीयं आपत्कालम् इव प्रतीयते स्म, तत् अन्ततः तस्यैव नद्याः लघु पदयात्रा तथा अस्पृष्टः खण्डः एव अपेक्षते स्म। समाधानम् एतावत् सरलम् आसीत् यत् तस्य वास्तविकी कठिनता समस्यायाः सम्यग्निर्णये एव निहिता आसीत्।

जातकस्य अन्ते बुद्धः तं सुवर्णकारात् भिक्षुत्वं प्राप्तं जनं यस्य स्थितिः कथायाः प्रवर्तकः आसीत्, तस्य पूर्वजन्मनः गर्वितेन युद्धाश्वेन सह अभिज्ञातवान्। आनन्दः, अन्तिमजन्मनि यस्य प्रधानः उपस्थायकः आसीत्, तस्मिन् जन्मनि वाराणस्याः राजा इति अभिज्ञातः; बुद्धः स्वयं च तं प्राज्ञम् अमात्यं यः अश्वस्य आहतं गौरवं यथावत् अपठत्। अट्ठकथा अस्मात् प्रसङ्गात् आहतगौरवात् अपि व्यापकां शिक्षां निष्कर्षति: अतिश्रेष्ठम् आहारं वा नितान्तशुद्धं जलं वा अपि दिने दिने वैविध्यरहितं दीयमानं कालेन नीरसं भवति; प्राज्ञः परिचारकः — अश्वस्य वा सहभिक्षोः वा — विवृतप्रत्याख्यानरूपेण परिणमनात् पूर्वं नीरसतां परिजानाति। अतः जातकम् एकत्र द्वयोः स्तरयोः कार्यं करोति: अधमं कारणं कल्पयितुं पूर्वं दुःखस्य सम्यक् पठनस्य व्यावहारिकी शिक्षा, तथा भक्तिसद्भावपूर्णायाः सेवायाः अपि सत्यं स्वीकार्यता स्थापयितुं समये समये नवीनतायाः आवश्यकता इति मौनं स्मारणम्।