उच्छङ्गजातकम्

पालित्रिपिटकस्य सप्तषष्टितमं जातकं बुद्धेन कोसलदेशस्य कस्याञ्चित् ग्रामीणस्त्रियां प्रति सम्बद्धं कथितम्। तया चौर्याशङ्कया गृहीतानां त्रयाणां पुरुषाणां मोक्षः कोसलराजात् प्राप्तः। भिक्षवः तस्याः प्रशंसाम् अकुर्वन्, बुद्धः च स्मरति स्म यत् सा पूर्वमपि तेनैव प्रज्ञया तान् एव त्रीन् पुरुषान् रक्षितवती आसीत्, वाराणस्याः ब्रह्मदत्तराजस्य अधीने एकस्मिन् पूर्वजन्मनि।

त्रयः पुरुषाः वनस्य प्रान्ते हलं चालयन्ति स्म। तत्र कियन्तः पथिकाः अधुनैव चोरैः लुण्ठिताः आसन्, चौराः च पलाय्य गताः आसन्। लुण्ठिताः जनाः चौरान् व्यर्थम् अन्विष्य त्रयाणां कृषकाणाम् समीपम् आगताः, ते छद्मवेषिणः चौराः इति निश्चित्य तान् कोसलराजस्य समक्षं आकृष्य नीतवन्तः।

संदिग्धचौररूपेण राजसभायां उपस्थापिताः त्रयः कृषकाः बन्दीरूपेण धारिताः, तेषां भाग्यं लुण्ठितजनानाम् अभियोगे एव आश्रितम् आसीत्। वस्तुतः त्रयोऽपि एकस्याः स्त्रियाः बान्धवाः आसन्, यद्यपि राजा तत् अद्यापि न जानाति स्म।

एका स्त्री पुनः पुनः राजप्रासादम् आगत्य रुदन्ती उद्घोषयति स्म यत् तस्याः देहाच्छादनाय किञ्चिद् आवश्यकम् अस्ति। राजा तस्यै वस्त्रं प्रैषयत्, किन्तु सा तत् अस्वीकृतवती, कथयन्ती यत् तस्याः अभिप्रायः पत्युः आसीत्। राज्ञा पृष्टा सा अवदत् यत् पतिः एव स्त्रियाः यथार्थम् आच्छादनम्, पतिहीना स्त्री च सुन्दरवस्त्रधारिण्यपि नग्नैव भवति।

तस्याः उत्तरेण प्रसन्नः राजा पृष्टवान् यत् त्रयः बन्दिनः तया सह कथं सम्बद्धाः सन्ति। सा अवदत् यत् एकः तस्याः पतिः, एकः भ्राता, एकश्च पुत्रः अस्ति। राजा अवदत् यत् सः त्रयाणाम् मध्ये एकं मोचयिष्यति, तथा स्पष्टं पप्रच्छ यत् सा कं रक्षितुं वरयति।

अश्रूणि प्रमार्ज्य स्त्री विनयेन प्रणम्य, यः वरणं कर्तुं प्रवर्तते तस्य हेतुं व्याख्यातवती, केवलं नाम उक्त्वा राजानं चिन्तायां न त्यक्तवती। यावत् सा जीविष्यति तावत् पुनः विवाहं कर्तुं शक्नोति, अन्यं पतिं लब्धुं शक्नोति, तस्मात् पत्युः अङ्के अपि अन्यं पुत्रं धारयितुं शक्नोतीति सा अवदत्।

परं मातापितरौ तस्याः पूर्वमेव दिवंगतौ आस्ताम्, अस्मिन् जन्मनि अन्यस्याः गर्भिण्याः अपि तस्यै अन्यं भ्रातरं जनयितुं न शक्यम् इति सा अग्रे अवदत्। पतिः वा पुत्रः वा नष्टः चेत्, यद्यपि तत् अतीव वेदनाजनकं, तथापि तस्याः आगामिभिः वर्षैः कथञ्चित् पूरयितुं शक्यते; किन्तु भ्राता एकवारं गते सति, तस्य गमनं तस्याः भविष्येन केनापि परिवर्तितुं न शक्यते इति हेतुना सदा गतः भवति।

अतः सा विशेषतया भ्रातुः प्राणदानं राज्ञः समक्षम् अयाचत। न तु तस्मिन् पत्युः वा पुत्रस्य वा अपेक्षया अधिकं स्नेहः इति कारणेन, अपि तु यत् कालः अपि कदापि पूरयितुं न शक्नोति, तादृशी एकैव हानिः सा इति कारणेन।

राजा तस्याः स्पष्टेन, सावधानेन विचारितेन विवेकेन च, तथा तस्याः जन्मकुलस्य एवं वैवाहिककुलस्य प्रति निष्ठया च प्रभावितः अभवत्। सः त्रयोऽपि पुरुषान् मोचितवान्, येन एकायाः स्त्रियाः वचनैः त्रीणि प्राणाः रक्षिताः।

बुद्धेन उक्तं यत् अतीते अपि एतत् एव अभवत्, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यम् अकरोत् तथा बोधिसत्त्वः स एव राजा आसीत्। वनप्रान्ते हलं चालयन्तः त्रयः पुरुषाः गृहीताः तस्य समक्षम् आनीताः, एका स्त्री तेषां कृते प्रार्थितवती। कं इच्छति इति पृष्टा सा प्रथमं त्रयाणाम् एव मोचनं याचितवती, यत् राज्ञा न स्वीकृतम्। ततः सा स्वभ्रातुः मोचनं याचितवती, राजा च तस्याः पत्युः वा पुत्रस्य वा स्थाने वरं दत्तवान्। सा एकया गाथया उत्तरं दत्तवती यत् सा पुत्रं अङ्के आनेतुं शक्नोति, मार्गे च पतिं प्राप्तुं शक्नोति, किन्तु तादृशं कोऽपि देशः नास्ति यतः भ्रातरं पुनः आनेतुं शक्नोति। राजा तत् अनुमोदितवान्, त्रयोऽपि मोचिताः, तेषां तस्यै समर्पणं च कृतम्।

द्वयोः जन्मनोः स्त्री त्रयः पुरुषाः च एव समानाः आसन्, बोधिसत्त्वः च राजा आसीत्। तस्याः उत्तरेण ते हानयः विभक्ताः यां कालेन अंशतः पूरयितुं शक्यते, तथा च यां कदापि न पूरयितुं शक्यते—तस्य विभागस्य स्पष्टतायैव तेन त्रयः प्रियाः पुरुषाः रक्षिताः, न केवलं सः एकः यस्य नाम उच्चारयितुं तस्यै अनुमतम् आसीत्।