उपानहजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकसंख्या २३१ इयं कथा भगवता बुद्धेन देवदत्तस्य नीचां कृतघ्नतां प्रति कथिता, यः सहशिष्यः बहुशः तस्य अहितं चिकीर्षति स्म। तादृशी कृतघ्नता कियत् प्राचीना अस्ति इति दर्शयितुं बुद्धेन एकस्य गजप्रशिक्षकस्य तथा तस्य शिष्यस्य कथा स्मारिता, यं सः एकदा स्वपुत्रवत् स्वीकृतवान् आसीत्।

वाराणस्यां बोधिसत्त्वः गजप्रशिक्षकस्य पुत्रत्वेन जातः, गजानां नियन्त्रणे निपुणः च अभवत्। यदा काशीतः एकः तरुणः ग्रामीणः इयं कलां शिक्षितुम् आगतः, तदा बोधिसत्त्वः तं स्वीकृतवान्। सः तस्मै प्रत्येकं मन्त्रं, प्रत्येकं चालनं, प्रत्येकम् आज्ञाम् उपदिष्टवान्, कलायाः कमपि रहस्यं न गोपयित्वा; यदा शिष्यः राजसेवां कर्तुम् इच्छति स्म, तदा सः तं राजसभायां उपस्थापितवान्।

प्रशिक्षितः सन् शिष्यः अभिमानेन ग्रस्तः अभवत्। राजा तस्मै गुरोः वेतनस्य केवलम् अर्धं दातुं सज्जः आसीत्, किन्तु शिष्यः आग्रहं कृतवान् यत् सः गुरोः सर्वाः विद्याः एकैकशः जानाति, अतः समानवेतनेनैव सेवां करिष्यति। राजा तस्य शर्तं स्वीकृतवान्, तेन प्रतिपादितम् यत् शिष्यः परेद्युः सार्वजनिके प्रदर्शने गुरुणा सह कौशलेन कौशलं मेलयित्वा दर्शयेत्; शिष्येण च आत्मविश्वासेन तत् स्वीकृतम्।

तस्य शिष्यस्य प्रकृतिं यथार्थतः जानन् बोधिसत्त्वः, शिष्यः तस्य समस्तसाधनानि न जानाति इति विचार्य, रात्रौ एकं गजं सर्वं विपरीततया कर्तुं शिक्षितवान्। अग्रे गन्तुम् आज्ञप्तः सः पृष्ठतः गच्छति, पृष्ठतः गन्तुम् आज्ञप्तः सः अग्रे गच्छति, उत्थातुम् आज्ञप्तः सः शयति, उत्थापितं वस्तु च आज्ञया पातयति स्म।

निर्दिष्टे दिने, राजप्राङ्गणे महति जनसमूहे समवेते, उभौ अपि स्वकौशलं प्रदर्शितवन्तौ; शिष्यः स्वस्य सुन्दरे गजे आरूढः आसीत्। ततः बोधिसत्त्वः स्वगजाय विपरीताः आज्ञाः दत्तवान्, सः प्रत्येकाम् आज्ञां यथार्थं विपरीतम् अकरोत्, येन दर्शकाः विस्मयं प्राप्ताः। शिष्यस्य तस्याः युक्तेः कः अपि उत्तरः नासीत्, यतः सा तस्मै कदापि न शिक्षिता आसीत्।

दर्शकाः यथार्थां कौशलस्पर्धां द्रष्टुम् आशया समागताः आसन्, किन्तु तत्र शिष्यस्य धृष्टता प्रकाशिता अभवत्। ते तस्मै उच्चैः निनदन्तः अवदन् यत् सः स्वगुरोः प्रतिकूलं स्वं उन्नयति, स्वमर्यादाम् अजानन्; ततः ते तं लोष्टैः दण्डैश्च प्राहरन्, येन सः तत्रैव मृतः।

गजात् अवतीर्य राजानं प्रति गत्वा बोधिसत्त्वः द्वौ श्लोकौ उक्तवान्, यतः कथायाः नाम तेभ्य एव लब्धम्। चरणानां सुखाय वास्तविकेन मूल्येन क्रीता पादुकायुग्मं अपि, यदि दुष्टु निर्मितं स्यात्, तर्हि तस्य एव त्वचः पीडां करोति, यां तत् रक्षितुं निर्मितम् आसीत्। कृतघ्नः शिष्यः, यः यथार्थेन यत्नेन पालितः प्रशिक्षितश्च आसीत्, अन्ते तं गुरुं पीडयितुं प्रवर्तेत, यः तस्मै स्वं यत् किञ्चित् ज्ञातम् तत् सर्वं दत्तवान्।

कथायाः अन्ते बुद्धः विश्वासघातिनं शिष्यं देवदत्तेन अभिज्ञातवान्। यः अभिमानः एकदा प्रशिक्षितं गजप्रशिक्षकं तस्य गुरुं प्रति विरोधिनं कृतवान्, यः तस्मै सर्वं शिक्षितवान्, सः एव कृतघ्नभावः देवदत्तः अद्यापि तस्मै प्रति वहति स्म, यः अस्मिन् जन्मनि तस्मै तथैव धैर्येण शिक्षां दत्तवान्।

प्रशिक्षकस्य श्लोकः यद् गृहीतवान्, तत् वस्तुतः पादुकाभिः वा गजैः वा कदापि सम्बद्धं नासीत्। तत् कस्यचित् चरित्रं संस्कृत्य विना तस्य कौशलवर्धनस्य विशेषं भयं विषयीकृतवत्। कृतघ्नहृदयाय पूर्णतया शिक्षितं कला शीघ्रम् एव तस्य हस्तस्य विरुद्धं प्रयोक्तव्यं तीक्ष्णतरं साधनं भवति, यः तां तीक्ष्णीकृतवान्। बोधिसत्त्वः स्वशिष्यात् तस्य यथार्थतया शिक्षितस्य विषये सत्यतां विना किमपि नायाचत्, शिष्यस्य स्वयमेव तावदपि दातुम् अनिच्छा एव तस्य उदारगुरोः कृपां तत् जालं कृतवती यत् अन्ततः तं बद्धवत्।