संगीताचार्यः कृतघ्नशिष्यश्च

बुद्धगौतमत्वं प्राप्तेः बहुपूर्वं बोधिसत्त्वः वाराणस्यां गुत्तिलनाम्ना सङ्गीतज्ञस्य पुत्रत्वेन जातः, यः सप्ततन्त्रीयवीणायाः सर्वश्रेष्ठः आचार्यः अभवत्, यां जम्बुद्वीपः (भारतीयोपमहाद्वीपस्य प्राचीननाम) कदापि अजानात्। सः कदापि विवाहं न कृतवान्, येन स्वयं प्राप्तं प्रत्येकं मुद्राधनं वृद्धस्य अन्धस्य च मातापित्रोः सेवायै उपयोक्तुं शक्यते स्म। तस्य कौशलस्य भक्तेः च ख्यातिः दूरदेशेभ्यः शिष्यान् आकर्षयति स्म, तथा च एषा घटना जातकसंख्या 243 रूपेण जातकट्ठवण्णनायाम् अभिलिखिता अस्ति, या जातककथानां शास्त्रीयां पालिटीकां सुरक्षति।

उज्जेनीतः मुसिलनामा युवा आगत्य शिष्यत्वेन स्वीकारार्थं पुनः पुनः याचितवान्। गुत्तिलः युवकस्य आचरणे किञ्चित् विकारं दृष्ट्वा प्रथमं तं प्रत्याख्यातवान्। यदा मुसिलः तस्य कुटुम्बः च दीर्घकालं याचनां कृतवन्तः, तदा एव गुत्तिलः प्रसन्नः अभवत्, अन्यान् शिष्यान् यथा शिक्षितवान् तथैव तं शिक्षितुं स्वीकृतवान्, किमपि न गोपयित्वा।

कालान्तरे मुसिलः वाद्यं यथा कदाचित् अल्पैः एव प्राप्तं तथा प्रभुत्वं प्राप्तवान्। किन्तु सफलता तं कृतज्ञं न अकरोत्; सा तं महत्त्वाकाङ्क्षिणं अकरोत्। सः राजसभायां स्वाचार्यस्य समानं वेतनं याचितवान्, तथा च यदा सा याचना प्रतिरोधं प्राप्तवती, तदा सः अधिकं दृढः अभवत्, राजसमक्षे आग्रहं कृत्वा अवदत् यत् सः स्वयं गुत्तिलेन सह समानः अस्ति, तथा च जनसमूहस्य पुरतः तदनुरूपं न्यायः करणीयः।

मुसिलः सर्वजनसमक्षे स्पर्धायाः प्रस्तावं कृतवान्, यत् कः श्रेष्ठः सङ्गीतज्ञः इति एकवारं निश्चेतुम्, तथा च स्वकौशलस्य विषये अतिविश्वासात् स्वजीवनं फले पणं कृतवान्। राजा वाराणस्याः जनान् निर्णायकाः कर्तुम् अनुमतवान्।

गुत्तिलः वार्धक्यं भयं च युगपत् समीपम् आगच्छतः अनुभवति स्म। सः केवलं पराजयात् न, अपितु यस्मै शिष्यं सः शून्यात् उत्थापितवान्, तस्य सम्मुखं नगरे पराभवात् उत्पन्नं गाढं लज्जाम् अबिभेत्। स्वव्यथायाम् सः गम्भीरं वनं प्रविश्य, तादृशं लज्जां सोढुं न, तस्मात् स्वप्राणत्यागाय उद्युक्तः अभवत्।

तत्र देवेन्द्रः शक्रः वैभवेन तस्य पुरतः प्रकटितः। सः गुत्तिलं सान्त्वितवान्, निराशां न कर्तुम् अनुरोधितवान्, तथा च प्रतिज्ञां कृतवान् यत् स्पर्धायाः समये सः स्वयं अदृश्यः तस्य पार्श्वे स्थास्यति, येन तस्य कदापि हानिः न भवेत्।

स्पर्धायाः दिने समवेतस्य राज्ञः राजसभायाः पुरतः गुत्तिलः प्रथमं वादितवान्, तथा च अतीव उत्कृष्टतया। ततः मुसिलः प्रत्येकं स्वरं अनुसृत्य तस्य समानं अवादयत्। अनन्तरं शक्रस्य गुप्तशक्त्या गुत्तिलस्य वीणायाः एका तन्त्री छिन्ना, तथापि सङ्गीतं लघुतमदोषं विना अनुवर्तितम्। एकैकशः सर्वाः तन्त्र्यः क्रमशः छिन्नाः, यावत् गुत्तिलस्य हस्ते केवलं वीणायाः रिक्तं कोषं स्थितम्, तथापि सा अद्यापि गायति स्म, सर्वाः तन्त्र्यः अक्षताः यदा आसन् तदा अपि अधिकांशैः सङ्गीतज्ञैः यथा शक्यं तथा अधिकं मधुरम्।

यदा मुसिलः एतस्य आश्चर्यस्य प्रत्युत्तरार्थं स्वीयायाः वीणायाः एकां तन्त्रीं छेत्तुम् अयतत्, तदा तस्यात् किमपि शब्दः न निर्गतः। समवेताः जनाः, ये केवलं कौशलस्य स्पर्धायाः निर्णयार्थम् आगताः आसन्, तेषां स्पष्टं दृष्टम् यत् कः सत्यनिष्ठया वादितवान् तथा कः तस्य अस्वामित्वे आसीत् यत् तस्य अधिकारः दावितः। तस्य वञ्चनाविरुद्धः तेषां कोपः तत्रैव सभायां तस्मिन् एव प्रवृत्तः, तथा च सः तस्मात् न जीवितः।

पुरातनसखायः विजयेन आनन्दितः शक्रः गुत्तिलं त्रायस्त्रिंशल्लोकं, यत्र त्रयस्त्रिंशद् देवाः वसन्ति, तं नीतवान्, यत्र तस्मै देवानां मध्ये सप्तदिनानि यावत् स्वीयां वीणां वादयितुम् अनुमतिः दत्ता।

तत्र स्थित्वा गुत्तिलः तेजस्विनीभ्यः अप्सरोभ्यः पृष्टवान् यत् ताः कथं तादृशीं महिमां प्राप्तवत्यः। प्रत्येका तासु पूर्वमानवजन्मनः लघु शुभकर्म वर्णितवत्यः देवालये अर्पितं पुष्पम्, आवश्यकताग्रस्ताय दत्तं वस्त्रम्, प्रतिफलापेक्षाविना उक्तं एकं दयालु वचनम्। यदा शक्रः तं सुरक्षितरूपेण स्वमातापितृभ्यः वाराणस्यां प्रत्यर्पितवान्, तदा गुत्तिलः स्वशेषजीवनं नगरस्य जनान् तादृशस्य लघु निष्कपट-धर्मस्य शिक्षणे अतिवाहितवान्।

बुद्धः एतां कथां जेतवने अकथयत्, यदा देवदत्तः आत्मगौरवेन अवदत् यत् सः स्वशक्त्या सर्वं ज्ञातवान् तथा कस्यचित् आचार्यस्य ऋणी न अस्ति। तस्य आत्मगौरवस्य प्राचीनकथायाः च सम्बन्धं प्रकाशयन् बुद्धः व्याख्यातवान् यत् तस्मिन् जन्मनि देवदत्तः मुसिलः आसीत्, अनुरुद्धः शक्रः आसीत्, आनन्दः वाराणस्याः राजा आसीत्, तथा च सः स्वयं वीणाचार्यः गुत्तिलः आसीत्।

गुत्तिलजातकं यतः तत् कस्यचित् शिष्यस्य ऋणं तथा सत्यस्य आचार्यस्य निष्कामं औदार्यं तुलयति, अतः स्थायि। गुत्तिलस्य सङ्गीतं सर्वासु तन्त्रीषु नष्टासु अपि अतिजीवत्, यतः तत् आडम्बरे न, अपि तु सत्यनिष्ठायां स्थितम् आसीत्। मुसिलस्य कौशलं, यद्यपि तस्य यथार्थं परिष्कारः आसीत्, तस्य चरित्रं प्रकाशयितुं एकस्यामेव परीक्षायां न अतिष्ठत्। बुद्धः कथां समापितवान्, यथा आरभत्, न तु छिन्नतन्त्रीणां नाटकीयतायां, अपि तु तस्य धैर्यपूर्णे अनाडम्बरे पुण्ये, यस्य मूलं त्रायस्त्रिंशद्देवाः अपि लघु निष्कपट दानेषु अन्विष्यन्ति, तस्मिन् आवर्तितवान्।