वण्णुपथजातकम्

भगवान् बुद्धः इमां कथां श्रावस्त्यां कथितवान्, जातकार्थकथा च एतां जातकसङ्ख्यया २ गणयति। कश्चन भिक्षुः शास्तुः समीपात् कर्मस्थानम् एकम् आदाय वर्षासु त्रिषु मासेषु वने प्राविशत्। सः कठिनं प्रयतितवान्, परं प्रज्ञा न उदपद्यत। सः स्वं निराशं मत्वा विहारं प्रति पादचारेण प्रत्यावृत्तवान्। सहभिक्षवः तं रिक्तहस्तं प्रत्यागतं दृष्ट्वा प्रसन्नाः न अभवन्, तं च भगवतः समक्षम् आनयन्।

भगवान् तं न निन्दितवान्। अपि तु सः पृष्टवान् यत् किम् एषः एव भिक्षुः न आसीत् यः एकाकी स्वप्रयत्नेन वालुकामये मरुस्थले सम्पूर्णस्य सार्थस्य कृते एकदा जलम् अलभत। भिक्षवः तस्य वचनं न अबुध्यन्त, अतः शास्तारं तस्य व्याख्यानं याचितवन्तः। सः सुदूरे अतीते काले घटितां कथां तेभ्यः कथितवान्।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यम् अकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः सार्थनायकरूपेण जातः। सः भारयुक्तैः पञ्चशतैः शकटैः सह प्रवासम् अकरोत्, षष्टियोजनविस्तृतं च मरुस्थलम् अतरत्। तत्र वालुका इतीव सूक्ष्मा आसीत् यत् अङ्गुलीनां मध्येन चूर्णवत् प्रवहति स्म। सूर्योदये पश्चात् वालुका प्रज्वलदङ्गारवत् उष्णा भवति स्म, न कोऽपि तत्र पादं स्थापयितुं शक्नोति स्म। अतः वणिजः स्वैः सह जलम् इन्धनं च नयन्ति स्म। ते रात्रौ चलन्ति स्म, दिवा च शकटानां छायायां विश्रमन्ति स्म।

अन्ते सार्थः मरुस्थलस्य दूरप्रान्तस्य समीपम् आगतः। नायकः अनुमितवान् यत् एकया रात्र्या ते बहिः निर्गमिष्यन्ति, अतः सः जनान् आदिशत् यत् शकटान् लघूकर्तुं शेषं जलं काष्ठं च त्यजन्तु। मार्गदर्शकः अग्रभागे उपविश्य नक्षत्राणि पश्यन् गोवृषान् नयति स्म। सः बहुरात्रेः अनिद्रः आसीत्, तमसि च निद्रया अभिभूतः अभवत्। गोवृषाः परिवृत्य यतः आगताः तेनैव पथा मन्दं प्रत्यावृत्य चलन्ति स्म।

प्रभाते मार्गदर्शकः प्रबुद्धः अभवत्, यदा सः अपश्यत् यत् शकटानि पूर्वदिने यत्र शिबिरं कृतम् आसीत् तस्मिन् एव स्थाने तिष्ठन्ति। सः खेदात् उच्चैः आक्रन्दत्। जनानां समीपे न जलं, न काष्ठं, न पाककरणस्य उपायः आसीत्। ते शकटानां छायायां शयितवन्तः निराशाम् अधिगतवन्तः। ते विश्वसितवन्तः यत् ते सर्वे तत्र वालुकायां मरिष्यन्ति।

बोधिसत्त्वः अन्यैः इव न निराशः अभवत्। सः प्रभातस्य शीतलतायां परिभ्रमन् कुशतृणस्य एकं गुच्छं दृष्टवान्। सः जानाति स्म यत् एतत् तृणं तत्रैव वर्धते यत्र भूमिगतं जलम् अस्ति। सः जनान् खननोपकरणानि आनीय खनितुम् आदिशत्। ते षष्टिहस्तपर्यन्तं खनितवन्तः (हस्तः अर्थात् प्रकोष्ठस्य दीर्घता), यावत् खनित्राणि कठोरशिलायां प्रहरन्ति स्म। तस्मिन् क्षणे सर्वेषां हृदयं विषण्णम् अभवत्, ते विरामं कर्तुम् इच्छन्ति स्म।

बोधिसत्त्वः स्वयम् एव गर्ते अवतीर्णः, शिलायां कर्णं निधाय अशृणोत्। अधः सुदूरे जलप्रवाहस्य ध्वनिः श्रूयते स्म। सः बहिः आगत्य एकं तरुणं सेवकम् आह्वयत्। सः तम् अवदत् यत् यदि त्वं निराशः भविष्यसि तर्हि वयं सर्वे विनक्ष्यामः, अतः धैर्यं कृत्वा शूरः भव। ततः सः तस्मै लौहमुद्गरं दत्त्वा शिलायां प्रहर्तुं प्रेषितवान्। सम्पूर्णः शिबिरः निराशः अभवत् अपि, तरुणः सेवकः न निराशः अभवत्। सः कूपे अवतीर्य सर्वशक्त्या मुद्गरं प्रहृतवान्।

शिला द्विधा विदीर्य अधः पतिता। अधस्तात् जलम् उद्गच्छत्, यावत् तालवृक्षस्य तुल्यम् उन्नतम् अभवत्। जनाः जलं पीतवन्तः, स्नातवन्तः, अतिरिक्ताक्षैः युगैः च काष्ठेन तण्डुलान् पक्तवन्तः। ते गोवृषान् अपि अभोजयन्। सूर्यास्ते ते कूपसमीपे अन्येषां ज्ञानार्थं ध्वजं स्थापितवन्तः, ततः च अग्रे प्रस्थितवन्तः। ते लक्ष्यनगरं प्राप्य पण्यं महालाभेन विक्रीय सकुशलं गृहम् अगच्छन्।

भगवान् पात्राणां नामनिर्देशेन कथां समापितवान्। यः तरुणः सेवकः न निराशः अभवत्, सः तस्य समक्षम् उपविष्टः निरुत्साहः भिक्षुः आसीत्। बुद्धस्य अनुयायिनः सार्थस्य जनाः आसन्, तान् नयन् यः बोधिसत्त्वः आसीत्, सः स्वयं बुद्धः आसीत्। ततः शास्ता चत्वारि आर्यसत्यानि अभाषत, दुःखविषये तस्य दुःखनिरोधविषये च उपदेशम्। उपदेशस्य अन्ते साधनां त्यक्तवान् सः भिक्षुः अर्हत्त्वं प्राप्तवान्।

अस्मिन् आख्याने सम्बद्धा गाथा कथयति यत् प्रज्ञावन्तः अनलसाः सन्तः खनन्ति, वालुकायां जलं लभन्ते च; अतः साधकेन तावत् न श्रमितव्यं न च पश्चाद्गन्तव्यं यावत् तस्य हृदयं शान्तिं न प्राप्नोति। जातकार्थकथा इमं पारमिता-मध्ये वीर्यस्य, अर्थात् दृढप्रयत्नस्य, उदाहरणम् इति गणयति। एषा कथा भाग्यविषयिणी नास्ति। जलं सर्वदा तत्रैव आसीत्, परं तत् षष्टिहस्तपर्यन्तस्य वालुकायाः हठिनः शिलायाः च अधः आसीत्, अन्तिमं प्रहारं कर्तुं च एकः एव सज्जः आसीत्। अद्यापि बहवः साधकाः साधनायाः शुष्कदशायां अनुभवन्ति, ततः स्वकार्यं विफलम् इति मन्यन्ते। एतत् जातकं प्रत्युत्तरयति यत् जलप्रवाहः सम्भवतः तस्याः शिलायाः एव अधः अस्ति, तथा च अपरम् एकं स्थिरं प्रहारं दातुं योग्यम् इति।