वारुणीजातकम् — लवणं मद्ये मिश्रितवान् शिष्यः

भगवान् बुद्धः जेतवने विहरन् इमां कथाम् अकथयत्। गृहपतिः अनाथपिण्डिकः — यः तस्य प्रधानः गृहस्थोपासकः आसीत्, यः स्वयं तद् उद्यानं क्रीतवान् यत्र विहारः स्थितः — नगरस्य कस्यचित् मित्रस्य परिवादं तस्य समीपम् आनयत्। स मित्रः पानगृहं चालयति स्म, तत्र च किञ्चित् अनिष्टम् अभवत्, यत् भगवान् सत्यतः पूर्वम् अपि एकदा तादृशं दृष्टवान् इति अभाषत।

पानविक्रेता समग्रायां श्रावस्त्याम् ‘वारुणी’ इति नाम्ना प्रसिद्धं सुगन्धितसंस्कृतं मद्यम् सावधानतया सिद्धं कृत्वा नियमितेभ्यः ग्राहकेभ्यः उचितमूल्येन विक्रीणाति स्म। व्यापारः समृद्धः आसीत्; अधिकेषु दिनेषु प्रभातात् सायंपर्यन्तम् आपणः परिपूर्णः तिष्ठति स्म।

एकस्मिन् प्रभाते पानविक्रेतुः नद्यां स्नानं कर्तव्यम् आसीत्, अन्यानि कार्याणि च सम्पादनीयानि आसन्। सः तरुणं शिष्यम् आपणस्य रक्षणे नियुज्य स्पष्टम् आदेशं दत्तवान्: केवलं नगदमूल्येनैव विक्रेतव्यम्, तथा स्वागमनपर्यन्तं भाण्डानि सावधानतया पालनीयानि। तस्य निर्गमनानन्तरमेव ग्राहकाः यथापूर्वं समागत्य स्वपात्राणि याचन्ते स्म।

शिष्यः ग्राहकान् परिवेषयन् अवलोकयत् यत् बहवः पानार्थिनः मद्येन सह चर्वणाय लवणचुटिकां वा अपरिष्कृतम् इक्षुशर्करापिण्डं (जग्गरी) याचन्ते स्म; तत् तत्कालीनः सामान्यः आचारः आसीत्। एतत् पुनः पुनः दृष्ट्वा मूर्खः शिष्यः असत्यं निष्कर्षं निर्गमितवान्। सः मन्यते स्म यत् ग्राहकाः लवणं याचन्ते यतः मद्यम् एव तस्य अभावं धारयति, न तु मद्येन सहैव भोक्तव्यं किञ्चित्, अपितु मद्ये एव मिश्रणीयं किञ्चित् तत्र न्यूनम् अस्तीति।

स्वामिनः पण्यं संवर्धयितुम् उपायः लब्धः इति दृढविश्वासेन शिष्यः कस्यापि परामर्शम् अपृष्ट्वा बहुलं लवणम् आनीतवान्। सः तत् साक्षात् मद्यभाण्डे मिश्रितवान्, स्वामिनः सेवां कुर्वन् इति मन्यमानः।

अनन्तरं ये ग्राहकाः पात्रं गृहीत्वा पिबन्ति स्म, ते तत्क्षणमेव दूषितं मद्यं निष्ठीव्य उच्चैः निन्दित्वा जुगुप्सया बहिः निर्गच्छन्ति स्म, अन्यानपि परिहर्तुं सूचयन्तः। यदा पानविक्रेता स्नानात् प्रत्यावृत्तः, तदा आपणः शून्यः आसीत्, तस्य उत्कृष्टः वारुणीसञ्चयः कस्यापि उपयोगाय न अभवत्। पृष्टः शिष्यः गर्वेण स्वकृत्यं निवेदितवान्, अद्यापि हितार्थम् एव कृतम् इति विश्वसन्।

अतिदुःखितः पानविक्रेता अनाथपिण्डिकाय परिवादं निवेदितवान्, सः च विषयं बुद्धस्य समक्षम् उपस्थापितवान्। बुद्धः अभाषत यत् न प्रथमवारम् अयं तरुणः सद्भावयुक्तेन अज्ञानेन उत्तमं मद्यं नाशितवान्। सः वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति, बोधिसत्त्वः च राज्ञः कोषाध्यक्षरूपेण सेवमानः आसीत्, तदा तादृशम् एव पानगृहम् अन्यत् आख्यातवान्। तत्रापि यः शिष्यः स्वामिनः स्नानकाले आपणस्य भारं प्राप्तवान्, सः तथैव भ्रान्त्या मद्यभाण्डे लवणं मिश्रितवान्, कुपितैः ग्राहकैः च तथैव निष्कासितः अभवत्।

नष्टभाण्डस्य वार्ता कोषाध्यक्षं प्राप्ता; सः अवदत् यत् अज्ञः जनः, तस्य सद्भावः यथापि स्यात्, केवलं हानिम् एव करोति, ज्ञानम् एव तु कर्मणः सिद्धिं प्रापयति। सः उपदेशात्मकं श्लोकम् उक्तवान्, यत्र तं मूर्खं शिष्यं कोण्डञ्ञम् इति नाम्ना निर्दिश्य उक्तम्। अतः सा घटना ‘कोण्डञ्ञस्य लवणमिश्रितं मद्यपात्रम्’ इति स्मर्यते — विवेकाभावेन नष्टस्य सद्भावस्य प्रतीकरूपेण।

कथायाः अन्ते बुद्धः प्रकटितवान् यत् वर्तमानजीवने मद्ये लवणं मिश्रितवान् शिष्यः स एव पुनर्जन्म प्राप्तः शिष्यः आसीत्। अस्मिन् जन्मनि सः पूर्वजन्मनः तमेव दोषं पुनः कृतवान्। बोधिसत्त्वः — पूर्वजन्मनि बुद्धः — एव तस्मिन् पूर्वावसरे उपदेशश्लोकं दत्तवान् वाराणस्याः प्रज्ञावान् कोषाध्यक्षः आसीत्।

वारुणीजातकं पालिजातकसंग्रहस्य प्रमुखेषु विभागेषु एकस्मिन् एकनिपाते सप्तचत्वारिंशत्तमी (४७) कथा इति संरक्षितम्, प्रज्ञापारमितायाः निदर्शकेषु कथासु च गण्यते। तस्य शिक्षा तं नष्टं भाण्डम् अपि अतिक्रम्य तिष्ठति। हृदयस्य सद्भावः, यदि विवेकेन न युज्यते, तर्हि एकेन अनवधानकर्मणा तत् सर्वं विनाशयितुं शक्नोति यत् सावधानेन कौशलेन धैर्येण च दीर्घकालं निर्मितम्। बोधिसत्त्वस्य श्लोकः चेतयति यत् मूर्खस्य सद्भावः मित्रस्य अधिकां हानिं कर्तुं शक्नोति, यत् शत्रोः प्रकटः द्वेषः अपि न करोति। एकनिपातस्य सर्वत्र एषा एव कथनशैली प्रवर्तते — प्रत्येका कथा बुद्धकालस्य एकां घटनां पूर्वयुगस्य तत्सदृशेन दृष्टान्तेन सह योजयति। तेन श्रोता अवगच्छति यत् मनसः अभ्यासाः — प्रज्ञाजाः वा मोहजाः वा — जन्मतः जन्मान्तरं सहैव गच्छन्ति, यावत् ते स्पष्टं दृष्टाः संशोधिताः च न भवन्ति।