वेळुकजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने इमां कथां कथितवान्, एकं भिक्षुम् उद्दिश्य यः स्वोपरि दत्तां सर्वां शिक्षां प्रत्याख्याति स्म। तं भिक्षुं सङ्घस्य समक्षम् आहूय बुद्धः अवदत् यत् तस्य हठधर्मिता न नवीना, यतः तदेव दुराग्रहम् अत्यन्तपूर्वे जन्मनि एकदा तस्य प्राणान् अपहृतवान्।

तस्मिन् पूर्वे काले बोधिसत्त्वः संसारं परित्यज्य हिमवतो वनेषु प्रविश्य प्राज्ञस्य गम्भीरान् ध्यानसिद्धीः प्राप्तवान्। कालेन पञ्चशताः तापसाः तं परितः समवेताः अभवन्, तस्य मार्गदर्शने तपसि शमे च अभ्यासं कुर्वन्तः। प्राचीने बौद्धसाहित्ये हिमवान् पुनः पुनः चित्तस्य गम्भीरतमायै शिक्षायै सर्वोत्तमं स्थानम् इति वर्ण्यते; स दूरः आसीत् यत् लौकिकविक्षेपाः सामूहिकं त्यागं न बाधेरन्। तत्रैव, न कस्यांचित् नगरीयायाम् आश्रमे, पञ्चशताः तापसाः स्वात्मानं बोधिसत्त्वस्य निर्देशे पूर्णतया समर्पितवन्तः। एतादृशः सङ्घः परस्परविश्वासे, प्रत्येकस्य सदस्यस्य स्वगुरोः संशोधनं स्वीकर्तुं सन्नद्धतायां च आश्रितः आसीत्; अतः एकस्य तापसस्य श्रवणाभावः तत्र अत्यन्तं भयङ्करः अपवादः अभवत्।

तेषु तापसेषु एकः वने भ्रमन् नवजातं विषधरसर्पं दृष्ट्वा अविवेकिना स्नेहेन प्रेरितः तं स्वाश्रमं नीतवान्। स तं वेणुदण्डस्य शून्ये खण्डे स्थापयित्वा प्रतिदिनं दुग्धेन मांसखण्डैश्च पोषयति स्म, यथा स स्वीयः शिशुः स्यात्। वेणुग्रन्थौ (वेणु) निवासात् स सर्पः “वेळुकः” इति अभिधीयते स्म, कालेन च स तापसः स्वसहचरेषु “वेळुकपिता” इति प्रसिद्धः अभवत्।

यदा बोधिसत्त्वः स्वशिष्यस्य एतत् कर्म विज्ञातवान्, तदा तम् आहूय स्पष्टम् अवदत्— विषधरे कदापि विश्वासः न कर्तव्यः, कियत् मृदुतया पोषितोऽपि सः; यतः तस्य स्वभावः तज्जातेः स्वभाव एव तिष्ठति, अन्ते च सः स्वपोषकस्य हस्तमेव परावर्तयिष्यति।

तापसः न चलितः। स प्रत्यवदत् यत् स्वसर्पः तस्य कृते तथा प्रियः यथा शिष्यः गुरोः प्रियः भवति, स कदापि तं न हिंसिष्यति इति। बोधिसत्त्वः पुनरपि सावधानम् अकरोत्, स्पष्टं भविष्यवाणीं कृत्वा यत् एषः सर्पः एकदा तस्य प्राणान् अपहरिष्यति; किन्तु तापसस्य आसक्तिः पूर्वमेव तस्य कर्णौ उपदेशात् पिधाय स्थिता आसीत्।

कञ्चित् कालानन्तरं तापसानां सङ्घः गहने वने फलसङ्ग्रहाय बहूनि दिनानि स्वनिवासात् निर्गतः; वेळुकपिता तस्मिन् काले स्वपालितं पोषयितुं न शशाक। सर्पः क्षुधितः अभवत्, तस्य अनुपस्थितौ च वेणुनलिकायां क्षुब्धः अभवत्।

प्रत्यागत्य तापसः सहचरं पोषयितुं तत्क्षणम् एव वेणुम् उद्घाटयति स्म, अविवेकेन हस्तं तन्मध्ये प्रवेशयति। बहुदिनक्षुधया उन्मत्तः सर्पः प्रहृत्य तस्य हस्ते दंष्ट्रे निमज्जयामास, विषं च सहायाय आह्वातुं पूर्वमेव तं हतवत्।

शेषान् शिष्यान् शरीरपरितः समवाय्य बोधिसत्त्वः एकं उपदेशश्लोकम् उक्तवान्: यः हठी नरः हितैषिभिः सावधानीकृतोऽपि सर्वान् उपदेशान् प्रत्याचक्षते, सः अन्ते विनश्यति — यथा “वेळुकपिता” अकरोत्।

शिष्येभ्यः क्षान्त्याः अस्य पाठं दत्त्वा बोधिसत्त्वः स्वयं ध्याने निरन्तरं स्थितः, व्यवधानरहितं ध्यानावस्थाः अभ्यस्यन्; तस्य जीवनस्य अवसाने ब्रह्मलोके उपपन्नः। तस्य स्वकीयः संयमः तां आसक्तिं पूर्णतया विपरीतः आसीत्, या तस्य शिष्यं नाशितवती।

कथायाः अन्ते बुद्धः प्रकाशितवान् यत् वर्तमाने शिक्ष्यमाणः हठी भिक्षुः वेळुकपितुः पुनर्जन्म आसीत्, यः जन्मनां परम्परया तमेव हठं वहन् आसीत्; जेतवने समवेताः भिक्षवः पुनः पञ्चशताः तापसाः एव आसन्, तथा च स्वयं बुद्धः हिमवति तेषां गुरुः आसीत्।

वेळुकजातकं पालिजातकसङ्ग्रहस्य एकनिपाते कथासङ्ख्यया ४३ संरक्षितम् अस्ति। प्रज्ञापारमितायाः इयं कथा दर्शयितुं कथिता यत् न मृदुता न वा दीर्घः परिचयः घातकं स्वभावं परिवर्तयितुं शक्नोति, तथा च शिष्यस्य सुसङ्गतस्य परामर्शस्य श्रवणे अनिच्छा — यद्यपि स्नेहेन दत्तः स्यात् — स्वयम् एव तं विनाशयति। टीकाकाराः वेणुनलिकां चिरकालं मिथ्यासुरक्षायाः प्रतीकरूपेण अपठन्: यत् पात्रम् आपत्तिं सुरक्षितम् इव धारयति, परन्तु वस्तुतः तस्याः मुक्तेः क्षणं केवलं विलम्बयति।