योगसाधनपादः

तपः, स्वाध्यायः, ईश्वरप्रणिधानम् — एतानि त्रीणि क्रियायोग इति कथ्यन्ते। अत्र तपः संयमः, स्वाध्यायः शास्त्रजपः, ईश्वरप्रणिधानं सर्वक्रियाणामीश्वराय समर्पणम्।

अयं क्रियायोगः समाधेः भावनायै तथा क्लेशानां तनूकरणाय च भवति; अर्थात् समाधिं सम्पादयति, क्लेशांश्च शिथिलीकरोति।

अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवेशः — इत्येते पञ्च क्लेशाः। अविद्या अज्ञानम्, अस्मिता अहंकारबुद्धिः, रागः सुखासक्तिः, द्वेषः दुःखप्रतिकूलता, अभिनिवेशः मरणभयरूपः संस्कारः।

प्रसुप्त-तनु-विच्छिन्न-उदाराणाम् उत्तरेषां रागादिक्लेशानाम् अविद्या क्षेत्रं भवति; सा हि सर्वक्लेशानां मूलभूता।

अनित्येषु नित्यता, अशुचिषु शुचिता, दुःखेषु सुखता, अनात्मसु आत्मता — इति या प्रतीतिः, सा अविद्या।

द्रष्टुः तथा दर्शनशक्तेः भिन्नयोः एकात्मतेव या अवभासते, सा अस्मिता; पुरुषबुद्ध्योः विवेकाग्रहणमेव अस्मिता।

सुखानुभवेन सह अनुशेते यः स्नेहः, सुखस्मृत्या जाता या तृष्णा, सः रागः।

दुःखानुभवेन सह अनुशेते या प्रतिकूलता, दुःखस्मृत्या जातं यत् द्वेषाख्यं चित्तवृत्तम्, सः द्वेषः।

विदुषोऽपि स्वरसवाही, तथारूढः — मरणं माभूदिति भयरूपः यः प्राणिनां स्वभावः, सः अभिनिवेशः क्लेशः।

सूक्ष्माः क्लेशाः प्रतिप्रसवेन हेयाः — अर्थात् कारणभूतायां प्रकृतौ लीनत्वेन ते त्यक्तव्याः।

क्लेशानां याः स्थूला वृत्तयः प्रवृत्तयः, ताः ध्यानेन हेयाः भवन्ति; ध्यानद्वारा क्लेशवृत्तीनां निरोधः कर्तव्यः।

क्लेशमूलः सन् कर्माशयः प्रत्यक्षजन्मनि अप्रत्यक्षजन्मनि वा भोक्तव्यफलः भवति।

क्लेशरूपे मूले सति तस्य कर्माशयस्य विपाकः जातिः, आयुः, भोगाः इति त्रिविधः भवति।

ते जात्यायुर्भोगाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ह्लादफलाः परितापफलाः च भवन्ति; पुण्यात् सुखम्, अपुण्यात् दुःखम्।

परिणामतः, तापतः, संस्कारतः च दुःखं, तथा गुणवृत्तीनां विरोधात् दुःखम् — इत्येवं विवेकिनः सर्वमिदं दुःखमेव।

अनागतं भविष्यद्दुःखमेव हेयम्; प्राप्तस्य दुःखस्य निवारणं न शक्यम्, किन्तु आगामिकं दुःखं विवेकेन निवारणीयम्।

द्रष्टुः पुरुषस्य तथा दृश्यायाः प्रकृतेः यः संयोगः, स एव हेयस्य दुःखस्य हेतुः।

दृश्यं नाम सत्त्वरजस्तमसां क्रमात् प्रकाश-क्रिया-स्थिति-शीलं, भूतैः इन्द्रियैः च आत्मकं, भोगाय अपवर्गाय च प्रयोजनकं तत्त्वम्।

गुणानां पर्वाणि चतुर्धा — विशेषाः, अविशेषाः, लिङ्गमात्रम्, अलिङ्गम् इति। स्थूलभूतानि विशेषाः; तन्मात्राणि अविशेषाः; महत्तत्त्वं लिङ्गमात्रम्; प्रकृतिः अलिङ्गम्।

द्रष्टा पुरुषः केवलं दृशिरूपः शुद्धः च, तथापि बुद्धेः प्रत्ययान् अनुपश्यन् इव सन् दृश्योपरक्तः प्रतीयते।

दृश्यस्य आत्मा तात्पर्यं केवलं द्रष्टुः अर्थाय एव; पुरुषस्य भोगापवर्गसाधनमेव दृश्यस्य प्रयोजनम्।

यस्य पुरुषस्य दृश्येन कार्यं निष्पन्नम्, तं प्रति दृश्यं नष्टमिव; परं सर्वपुरुषसाधारणत्वात् तत् न अनष्टं भवति।

दृश्यस्य, द्रष्टुः च ये शक्ती, तयोः स्वरूपोपलब्धेः हेतुः संयोगः भवति।

तस्य द्रष्टृदृश्यसंयोगस्य हेतुः अविद्या एव।

अविद्यायाः अभावात् संयोगस्य अभावः भवति; तदेव हानम्; तस्य द्रष्टुः कैवल्यम् इत्युच्यते।

अविप्लवा, अविच्छिन्ना च विवेकख्यातिः संसारदुःखहानस्य उपायः भवति।

तस्य विवेकख्यातेः अन्तिमभूमिः प्रज्ञा सप्तधा भवति।

योगाङ्गानां अनुष्ठानेन अशुद्धीनां क्षये सति, विवेकख्यातेः प्राप्तिपर्यन्तं ज्ञानदीप्तिः अभिवर्धते।

यमः, नियमः, आसनम्, प्राणायामः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानम्, समाधिः — इत्यष्टौ योगाङ्गानि।

अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः — इत्येते पञ्च यमाः।

जात्या, देशेन, कालेन, समयेन च अनवच्छिन्नाः, सार्वभौमाः, एते यमाः महाव्रतम् इत्युच्यन्ते।

शौचम्, संतोषः, तपः, स्वाध्यायः, ईश्वरप्रणिधानम् — इत्येते पञ्च नियमाः।

हिंसादिवितर्कैः बाधने सति सत्य-अहिंसादीनां प्रतिपक्षाणां भावना कर्तव्या।

हिंसादयः वितर्काः स्वयं कृताः, परैः कारिताः, अनुमोदिताः च; लोभक्रोधमोहपूर्वकाः, मृदुमध्याधिमात्राः, दुःखाज्ञानफलाः — इति विचिन्त्य प्रतिपक्षभावना कर्तव्या।

अहिंसायां स्थिरीभूतायां सति तस्य योगिनः सन्निधौ सर्वेषां प्राणिनां वैरत्यागः भवति।

सत्ये प्रतिष्ठिते सति योगिनः क्रियाणां फलानि तदभिमुखानि भवन्ति; सत्यवचनं फलदायकं भवति।

अस्तेये प्रतिष्ठिते सति सर्वाणि रत्नानि योगिनः समीपे उपतिष्ठन्ते।

ब्रह्मचर्ये प्रतिष्ठिते सति वीर्यलाभः भवति।

अपरिग्रहस्य स्थैर्ये सति जन्मनः कथंता — जन्म कथम्, कानि चेति तत्त्वज्ञानं भवति।

शौचात् स्वशरीरे जुगुप्सा उत्पद्यते, परैः च सह असंसर्गः भवति।

शौचेन सत्त्वशुद्धिः, मनसः सौमनस्यम्, एकाग्रता, इन्द्रियजयः, आत्मदर्शनयोग्यता च भवति।

संतोषात् अनुत्तमं निरतिशयं सुखं लभ्यते।

तपसा अशुद्धीनां क्षयात् शरीरस्य इन्द्रियाणां च सिद्धिः भवति।

स्वाध्यायात् इष्टदेवतायाः सह योगिनः संप्रयोगः भवति; इष्टदेवतानुग्रहः प्राप्यते।

ईश्वरप्रणिधानात् समाधेः सिद्धिः भवति।

आसनं नाम स्थिरा, सुखा च शरीरस्थितिः।

आसनसिद्धिः प्रयत्नस्य शैथिल्येन तथा अनन्तवस्तुनि समापत्त्या भवति।

आसनसिद्धेः अनन्तरं शीतोष्णादिभिः द्वन्द्वैः योगिनः अनभिघातः भवति।

तस्मिन् आसने सति श्वासप्रश्वासयोः गतेः विच्छेदः प्राणायामः कथ्यते।

प्राणायामः बाह्यवृत्तिः, आभ्यन्तरवृत्तिः, स्तम्भवृत्तिः चेति त्रिविधः; देशतः, कालतः, संख्यातः च परिदृष्टः, दीर्घसूक्ष्मः च भवति।

बाह्यवृत्तेः आभ्यन्तरवृत्तेः च विषयम् आक्षिपति यः वृत्तिविशेषः, सः चतुर्थः प्राणायामः।

ततः प्राणायामाभ्यासात् प्रकाशस्य आवरणं क्षीयते।

ततः मनसः धारणासु योग्यता भवति; अर्थात् चित्तं धारणायोग्यं सम्पद्यते।

इन्द्रियाणां स्वविषयैः सह असंप्रयोगे सति चित्तस्वरूपस्य अनुकारः इव यः इन्द्रियवृत्तीनां परावर्तनं, सः प्रत्याहारः।

ततः प्रत्याहारात् इन्द्रियाणां परमा वश्यता, समग्रेन्द्रियस्वातन्त्र्यं, भवति।