हठप्रदीपिका-प्रथमोपदेशः

अयं प्रथमोऽध्यायः।

श्रीआदिनाथाय नमः। तेन हठयोगविद्योपदिष्टा। सा विद्या प्रोन्नतराजयोगमारोढुमिच्छोः अधिरोहिणीव भासते।

योगिना स्वात्मारामेण श्रीगुरुं नाथं प्रणम्य केवलं राजयोगाय हठविद्योपदिश्यते।

बहुमतध्वान्ते भ्रान्त्या राजयोगमजानतां जनानां कृते कृपाकरः स्वात्मारामः हठप्रदीपिकां धत्ते।

मत्स्येन्द्रगोरक्ष्याद्याः हठविद्यां विजानते। योगी स्वात्मारामोऽपि तत्प्रसादतः तां जानीते।

श्रीआदिनाथमत्स्येन्द्रशावरानन्दभैरवाः, छौर्ङ्गीमीनगोरक्षविरूपाक्षबिलेशयाः इत्येते महासिद्धाः।

मन्थानो भैरवो योगी सिद्धिर्बुद्धः कन्थडिः कोरंटकः सुरानन्दः सिद्धपादः छर्पटिः च।

कानेरी पूज्यपादः नित्यनाथः निरञ्जनः कपाली बिन्दुनाथः काकचण्डीश्वरः च।

अल्लामप्रभुदेवघोड़ाछोलीटिंटिणिः भानुकीनारदेवः खण्डः कापालिकः च।

इत्यादयो महासिद्धाः हठयोगप्रभावतः कालदण्डं खण्डयित्वा ब्रह्माण्डे विचरन्ति।

अशेषतापतप्तानां हठः समाश्रयमठः। अशेषयोगयुक्तानां हठः आधारकमठः।

सिद्धिमिच्छता योगिना हठविद्या परं गोप्या। गुप्ता सा वीर्यवती भवेत्, प्रकाशिता तु निर्वीर्या।

सुराज्ये धार्मिके देशे सुभिक्षे निरुपद्रवे धनुःप्रमाणपर्यन्तं शिलाग्निजलवर्जिते एकान्ते मठिकामध्ये हठयोगिना स्थातव्यम्।

अल्पद्वारं अनन्ध्रगर्तविवरं नात्युच्चनीचायतं गोमयसान्द्रलिप्तममलं निःशेषजन्तूज्झितं बाह्ये मण्डपवेदिकूपरुचिरं प्राकारसंवेष्टितम् इदं योगमठस्य लक्षणं हठाभ्यासिभिः सिद्धैः प्रोक्तम्।

एवंविधे मठे स्थित्वा सर्वचिन्ताविवर्जितः गुरूपदिष्टमार्गेण योगमेव समभ्यसेत।

अत्याहारः प्रयासः प्रजल्पः नियमाग्रहः जनसङ्गः लौल्यं च षड्भिः योगो विनश्यति।

उत्साहात् साहसात् धैर्यात् तत्त्वज्ञानात् निश्चयात् जनसङ्गपरित्यागात् षड्भिः योगः प्रसिद्ध्यति।

अथ यमाः। अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं क्षमा धृतिः दयार्जवं मिताहारः शौचं च दश यमाः।

तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानम् ईश्वरपूजनं सिद्धान्तवाक्यश्रवणं ह्रीमती च तपो हुतम् इति दश नियमाः योगशास्त्रविशारदैः सम्प्रोक्ताः।

अथ आसनम्। हठस्य प्रथमाङ्गत्वादासनं पूर्वमुच्यते। तदासनं कुर्यात् स्थैर्यमारोग्यं चाङ्गलाघवं भवति।

वशिष्ठाद्यैर्मुनिभिः मत्स्येन्द्राद्यैर्योगिभिः अङ्गीकृतानि आसनानि कानिचन मया कथ्यन्ते।

जानूर्वोरन्तरे पादतले उभे सम्यक्कृत्वा ऋजुकायः समासीनः तत् स्वस्तिकासनं प्रचक्षते।

सव्ये पार्श्वे दक्षिणगुल्फं पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत। दक्षिणेऽपि तथा सव्यं नियोजयेत। एतद्गोमुखासनं गोमुखाकृति।

एकं पादं एकस्मिन् उरुणि स्थिरं विन्यसेत्। तथा इतरस्मिन् उरुं विन्यसेत्। इदं वीरासनमिति ईरितम्।

गुदं गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण निरुध्य समाहितः सन् एतत् कूर्माननं भवेत् इति योगविदो विदुः।

पद्मासनं संस्थाप्य जानूर्वोरन्तरे करौ निवेश्य भूमौ संस्थाप्य व्योमस्थं कुक्कुटासनं भवति।

कुक्कुटासनबन्धस्थः दोर्ब्यां कन्धरां सम्बद्य कूर्मवत् उत्तानः भवेत्। एतदुत्तानकूर्मकम्।

पादाङ्गुष्ठौ पाणिभ्यां गृहीत्वा श्रवणावधि धनुराकर्षणं कुर्यात्। इदं धनुरासनमुच्यते।

वामोरुमूले दक्षिणपादं स्थापयित्वा जानोः बहिः वामपादं वेष्टयित्वा अङ्गं परिवर्त्य प्रगृह्य स्थातव्यम्। एतत् श्रीमत्स्यनाथेन उदितम् आसनं भवति।

मत्स्येन्द्रपीठं जठराग्निं प्रदीपयति, प्रचण्डरोगमण्डलस्य खण्डनाय अस्त्रम् इव भवति। अभ्यासात् कुण्डलिनीप्रबोधं चन्द्रस्थिरत्वं च पुंसां ददाति।

पादौ दण्डवत् भुवि प्रसार्य दोर्भ्यां पादाग्रद्वयं गृहीत्वा जानूपरि ललाटदेशं न्यस्य वसेत्। इदं पश्चिमतानम् इति आहुः।

इत्थं पश्चिमतानम् आसनाग्र्यं पवनं पश्चिमवाहिनं करोति। जठरानलस्य उदयं कुर्यात्, उदरे कार्श्यम् अरोगतां च पुंसां ददाति।

करद्वयेन धराम् अवष्टभ्य तत्कूर्परयोः नाभिपार्श्वं स्थापयित्वा उच्छ्वसन् दण्डवत् खे उत्थितः सन् मयूरपीठम् इति प्रवदन्ति।

श्रीमयूरासनं सकलरोगान् गुल्मोदरादीन् आशु हरति, दोषान् अभिभवति। बहु कदशनं भुक्तम् अपि अशेषं भस्म कुर्यात्, जठराग्निं जनयति, कालकूटम् अपि जारयेत्।

उत्तानं शववत् भूमौ शयनं तत् शवासनम्। शवासनं श्रान्तिहरं चित्तविश्रान्तिकारकं च।

चतुरशीत्यासनानि शिवेन कथितानि। तेभ्यः चतुष्कम् आदाय सारभूतं ब्रवीमि।

सिद्धम्, पद्मम्, सिंहम्, भद्रम् इति चतुष्टयम्। तत्रापि सुखार्थं सदा सिद्धासने तिष्ठेत्।

अथ सिद्धासनम्। योनिस्थाने अङ्घ्रिमूलं घटितं कृत्वा दृढं विन्यस्य मेढ्रे एकं पादं हृदये हनुं सुस्थिरं कृत्वा स्थाणुः संयमितेन्द्रियः अचलदृशा भ्रुवोरन्तरं पश्येत्। एतत् मोक्षकपाटभेदजनकं सिद्धासनम् उच्यते।

मेढ्रादुपरि सव्यगुल्फं विन्यस्य तथोपरि दक्षिणगुल्फं निक्षिप्य गुल्फान्तरं च निक्षिपेत्। इदं सिद्धासनं भवेत्।

एतत् सिद्धासनम् इति प्राहुः, अन्ये वज्रासनम् इति विदुः, मुक्तासनम् इति वदन्ति, परे गुप्तासनम् इति प्राहुः।

यमेष्विव मिताहारः, नियमेष्विव अहिंसा, सर्वासनेषु मुख्यम् इदम् एकम्। सिद्धाः सिद्धासनं विदुः।

चतुरशीतिपीठेषु सिद्धम् एव सदा अभ्यसेत्। द्वासप्ततिसहस्राणां नाडीनां मलशोधनं करोति।

आत्मध्यायी मितहारी यावद्द्वादशवत्सरं सदा सिद्धासनाभ्यासात् योगी निष्पत्तिम् आप्नुयात्।

सिद्धे सिद्धासने सति किम् अन्यैः बहुभिः पीठैः? प्राणानिले सावधाने केवलकुम्भके बद्धे निरायासात् स्वयम् एव उन्मनी कला उत्पद्यते।

तथा अस्मिन् एव दृढे सिद्धासने सति बन्धत्रयम् अनायासात् स्वयम् एव उपजायते।

सिद्धासनसदृशम् आसनं नास्ति, केवलकुम्भोपमः कुम्भः नास्ति, खेचरीसमा मुद्रा नास्ति, नादसदृशः लयः नास्ति।

अथ पद्मासनम्। वामोरूपरि दक्षिणं चरणं संस्थाप्य तथा वामं दक्षिणोरूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम् अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रम् आलोकयेत्। एतत् यमिनां व्याधिविनाशकारि पद्मासनम् उच्यते।

उत्तानौ चरणौ कृत्वा प्रयत्नतः ऊरुसंस्थौ कुर्यात्। ततः ऊरुमध्ये उत्तानौ पाणी कृत्वा दृशौ नासाग्रे विन्यसेत्।

जिह्वया राजदन्तमूले स्पृष्ट्वा चिबुकं वक्षसि उत्तम्भ्य शनैः पवनम् उत्थापयेत्।

इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम्। धीमता लभ्यते, न तु येन केनापि; भुवि दुर्लभम्।

सम्पुटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा पद्मासनं कृत्वा गाढं वक्षसि चिबुकं सन्निधाय तच्चेतसि ध्यायन् वारं वारम् अपानम् ऊर्ध्वम् अनिलं प्रोत्सारयन् पूरितं प्राणं नयन् शक्तिप्रभावात् नराः बोधम् अतुलम् उपैति।

पद्मासने स्थितः योगी नाडीद्वारेण पूरितं मारुतं धारयेद् यः सः मुक्तः, न अत्र संशयः।

अथ सिंहासनम्। गुल्फौ वृषणस्य अधः सीवन्त्याः पार्श्वयोः क्षिपेत्। दक्षिणे सव्यगुल्फं, सव्यके दक्षगुल्फं च स्थापयेत्।

हस्तौ जान्वोः संस्थाप्य स्वाङ्गुलीः सम्प्रसार्य व्यात्तवक्तः नासाग्रं सुसमाहितः निरीक्षेत।

एतत् सिंहासनं भवेत्, योगिपुङ्गवैः पूजितम्। आसनोत्तमं बन्धत्रितयसन्धानं कुरुते।

अथ भद्रासनम्। गुल्फौ वृषणस्य अधः सीवन्त्याः पार्श्वयोः क्षिप्ते। सव्यगुल्फं सव्ये, दक्षगुल्फं दक्षिणे स्थापयित्वा पार्श्वपादौ च पाणिभ्यां दृढं बद्ध्वा सुनिश्चलं तिष्ठेत्। इदं भद्रासनं सर्वव्याधिविनाशनम्। गोरक्षासनम् इति सिद्धयोगिनः आहुः।