नाम दीक्षा

कबीरांनी एक प्रश्न विचारला जो त्यांच्या सर्वाधिक उद्धृत केल्या जाणाऱ्या पंक्तींपैकी एक बनला आहे: गुरू आणि गोविंद, म्हणजे स्वतः दैव, एकाच वेळी तुमच्यासमोर उभे असतील तर तुम्ही कोणाचे पाय आधी स्पर्शाल? त्यांचे उत्तर विलंब न लावता आले. “गुरु गोविंद दोउ खड़े, काके लागूं पाय। बलिहारी गुरु आपने, गोविंद दियो बताय॥” गुरू आणि दैव दोघेही माझ्यासमोर उभे आहेत, मी कोणाचे पाय आधी स्पर्शावेत? माझ्या गुरूंना सर्व वंदन, ज्यांनी मला दैव दाखवले. कबीरांचे तर्क साधे आणि अटल होते. गुरूविना शिष्याने दैव कधीच ओळखले नसते, म्हणून गुरूंचे चरण आधी स्पर्शले जातात; ते दैवाचा अनादर म्हणून नव्हे, तर ती ओळख शक्य करणाऱ्याबद्दलच्या साध्या कृतज्ञतेतून.

नाम दीक्षा हा असा विधी आहे ज्याद्वारे हे बंधन औपचारिकरीत्या स्थापित होते, म्हणजे साधक सद्गुरू, म्हणजे खरे आणि साक्षात्कारी शिक्षक, यांच्याकडून पवित्र नाम थेट प्राप्त करून शिष्य बनतो तो क्षण. कबीरांच्या या भक्तीविषयीच्या रचना इतक्या व्यापकपणे फिरल्या की नंतर गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये प्रतिष्ठापित झालेल्या त्यांच्या एकेचाळीस (41) पदांमध्ये त्या समाविष्ट झाल्या. या दीक्षेपूर्वी एखादी व्यक्ती आदरपूर्वक दूरून कबीरांच्या शिकवणीचे कौतुक करू शकते; त्यानंतर ती पंथात शिष्य म्हणून उभी राहते, ज्याने आपल्याला दीक्षा दिलेल्या सद्गुरूंशी आणि ती दीक्षा आता औपचारिकरीत्या उघडत असलेल्या मार्गाशी बांधिलकी स्वीकारली आहे.

कबीरपंथी दीक्षेत एका विड्याच्या पानावर आधारित गुंतागुंतीचा विधी पाळला जातो, ज्याला पर्वाना म्हणतात आणि ते पान कबीरांच्या स्वतःच्या देहाचे प्रतिनिधित्व करते. या पानावर अमर नावाच्या पात्रात गोळा केलेल्या दवाने देवाचे गुप्त नाव लिहिले जाते; ते पाणी कोणत्याही साधारण पृथ्वीवरील स्रोतातून न घेता थेट स्वर्गातून उतरलेले मानले जाते. या विधीचा प्रत्येक घटक, पान, दव, पात्र, स्वतःचा प्रतीकात्मक भार वाहतो, आणि गुप्त मंत्र सद्गुरूंकडून शिष्याकडे प्रत्यक्ष संक्रमित होण्याच्या क्षणाकडे वाटचाल करतो.

परंपरा मानते की कबीरांनीच आपल्या सर्वात निष्ठावान शिष्य धर्मदासांना हे दीक्षा-नाव, सत्नाम, दिले होते, आणि या दोन शब्दांच्या मंत्राचा जप त्यांच्या भक्तीचा केंद्रबिंदू म्हणून करण्याची सूचना केली होती. सत् म्हणजे सत्य, आणि नाम म्हणजे नाव, त्यामुळे सत्नाम सत्याचे नाव देते, त्याच्या कोणत्या तरी कनिष्ठ गुणाचे वर्णन नव्हे; हा मंत्र सतत बाळगता यावा इतका संक्षिप्त आणि संपूर्ण भक्तिमय जीवन त्याभोवती स्थिर करावे इतका भरीव आहे.

कबीरपंथी गुरूची निवड अत्यंत काळजीपूर्वक करतात, कारण निवडलेल्या गुरूंचे शिष्याने संपूर्ण आयुष्यभर पालन करायचे असते, अनेक आवाजांपैकी एक म्हणून अधूनमधून सल्ला घ्यायचा नसतो. ही हलकेपणाने केलेली मार्गदर्शनाची बाब नाही; दीक्षा देणारे महंत आपला अधिकार मुख्य महंताकडून घेतात, जे कबीरांचे प्रतिनिधी मानले जातात, त्यामुळे संक्रमणाची साखळी गुरू-ते-गुरू अशी थेट कबीरांपर्यंत पोहोचते.

कबीरांच्या प्रसिद्ध पंक्तीत गुरूंना दैवापेक्षा वर ठेवण्यामागचा सखोल तर्क गुरू परम तत्त्वात दैवापेक्षा मोठे आहेत असा दावा नाही. मार्ग दाखवण्यास तयार असलेल्या कुणाच्या तरी मार्फतच दैवाकडे जावे लागते, ही ती ओळख आहे. मार्गदर्शनाविना भटकणारा साधक आयुष्यभर शोधत राहील आणि जे त्याच्या समोरच उभे होते तेही ओळखणार नाही. सद्गुरूंची भूमिका नेमकी ही आंधळेपणा दूर करण्याची आहे, म्हणूनच कृतज्ञता प्रथम दृष्टी परत देणाऱ्याकडे वाहिली जाते, शेवटी दिसलेल्या वस्तूकडे नव्हे.

नाम दीक्षा ही पूर्णतेपेक्षा सुरुवात आहे. ती सद्गुरू आणि शिष्य यांच्या नात्याची औपचारिक सुरुवात आहे, जे शिष्याच्या उर्वरित आयुष्यभर अधिक खोल होणे अपेक्षित असते, पवित्र नाम प्राप्त होताच संपून जाण्याऐवजी. दीक्षेत मिळालेला मंत्र हा शिष्याची सततची साधना बनतो, जो वर्षानुवर्षे पुनरावृत्त आणि चिंतित केला जातो. एका विधीत तयार झालेले बंधन, विड्याचे पान आणि दवाने लिहिलेले नाव आपले काम पूर्ण करून बाजूला ठेवल्यानंतरही, आयुष्याला आकार देत राहते.

नवीन शिष्याला दीक्षा देणारा प्रत्येक महंत अशा साखळीचे संक्रमण करत असतो जी त्याच्याही आधी पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेली आहे. कबीरांनी धर्मदासांकडे जे सोपवले होते, तेच ते पुढे नेतात, क्षणाच्या गरजेनुसार शिकवणीत नवा बदल करून नव्हे. हे सातत्य शिष्यांसाठी महत्त्वाचे आहे, कारण त्यामुळे त्यांना मिळणारा मंत्र अलीकडील रूपांतर नाही, असे त्यांना समजते. पंथाच्या स्थापनेपासून हाताहाती जात आलेला तोच सत्नाम आहे, ज्यामुळे नाम दीक्षेला कोणतीही नवी रचलेली दीक्षा दावा करू शकणार नाही असे वजन मिळते.