ନାମ ଦୀକ୍ଷା

କବୀର ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥିଲେ ଯାହା ତାଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଉଦ୍ଧୃତ ପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି: ଯଦି ଗୁରୁ ଓ ଗୋବିନ୍ଦ, ଅର୍ଥାତ୍ ପରମେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ, ଏକ ସାଥେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ କାହାର ଚରଣ ପ୍ରଥମେ ଛୁଇଁବ? ତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ନିର୍ଦ୍ଦ୍ୱିଧାରେ ଆସିଥିଲା। ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ଦୋଉ ଖଡ଼େ, କାକେ ଲାଗୂଁ ପାଏଁ, ବଲିହାରୀ ଗୁରୁ ଆପନେ, ଗୋବିନ୍ଦ ଦିଯୋ ବତାଏ। ଗୁରୁ ଓ ଈଶ୍ୱର ଦୁହେଁ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ, ମୁଁ କାହାର ଚରଣ ପ୍ରଥମେ ଛୁଇଁବି? ମୋ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଗୌରବ, ଯିଏ ମୋତେ ଈଶ୍ୱର ଦେଖାଇଲେ। କବୀରଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ସରଳ ଓ ଅନମନୀୟ ଥିଲା। ଗୁରୁ ବିନା ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଚରଣ ପ୍ରଥମେ ଛୁଇଁ ଯାଏ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଅସମ୍ମାନରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେହି ଚିହ୍ନଟ ସମ୍ଭବ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ସରଳ କୃତଜ୍ଞତାରୁ।

ନାମ ଦୀକ୍ଷା ସେହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ବନ୍ଧନ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଯେଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜଣେ ସାଧକ ଏକ ସତଗୁରୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ସତ୍ୟ ଓ ଉପଲବ୍ଧ ଶିକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ ପବିତ୍ର ନାମ ସିଧାସଳଖ ପାଇ ଶିଷ୍ୟ ହୁଏ। କବୀରଙ୍କ ଏହି ଭକ୍ତି ବିଷୟକ ପଦଗୁଡ଼ିକ ଯଥେଷ୍ଟ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥିଲା ଯେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବରେ ସଂରକ୍ଷିତ ପାଞ୍ଚ ଶହ ଏକଚାଳିଶ (୫୪୧) ଭଜନ ମଧ୍ୟରେ ସାମିଲ ହେଲା। ଏହି ଦୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ମାନପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂରତାରୁ କବୀରଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ପାରନ୍ତି; ଏହା ପରେ, ସେମାନେ ପନ୍ଥ ଭିତରେ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଯିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି ସେହି ସତଗୁରୁ ଓ ଦୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଏବେ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଖୋଲିଥିବା ପଥ ସହିତ ବାନ୍ଧି ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

କବୀରପନ୍ଥୀ ଦୀକ୍ଷା ଏକ ବିସ୍ତୃତ ବିଧି ପାଳନ କରେ ଯାହା ଏକ ପାନ ପତ୍ରକୁ ଘେରି ଗଢ଼ା, ଯାହାକୁ ପରୱାନା କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଯାହା କବୀରଙ୍କ ନିଜ ଶରୀରକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ। ଏହି ପତ୍ର ଉପରେ ଅମର ନାମକ ଏକ ପାତ୍ରରେ ସଂଗୃହୀତ ଶିଶିର ଦ୍ୱାରା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ନାମ ଲେଖାଯାଏ, ଯେଉଁ ଜଳ କୌଣସି ସାଧାରଣ ପାର୍ଥିବ ଉତ୍ସରୁ ନ ଆସି ସିଧାସଳଖ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଅବତରଣ କରିଥିବା ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। ଏହି ବିଧିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ, ପତ୍ର, ଶିଶିର, ପାତ୍ର, ନିଜର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାର ବହନ କରେ, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ସତଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରେରିତ ହେବାର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆଡ଼କୁ ଗଢ଼େ।

ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ କବୀର ସ୍ୱୟଂ ଏହି ଦୀକ୍ଷା ନାମ, ସତ୍‌ନାମ, ତାଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଧର୍ମଦାସଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତି ଅଭ୍ୟାସର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଏହି ଦୁଇ ଶବ୍ଦର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ସତ୍ ଅର୍ଥ ସତ୍ୟ, ଏବଂ ନାମ ଅର୍ଥ ନାମ, ତେଣୁ ସତ୍‌ନାମ ସତ୍ୟକୁ ସେହି ସତ୍ୟର କିଛି ନିମ୍ନ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ନ କରି ସିଧାସଳଖ ନାମିତ କରେ, ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଯାହା ନିରନ୍ତର ବହନ କରିବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ସମଗ୍ର ଭକ୍ତି ଜୀବନକୁ ଆଧାର ଦେବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

କବୀରପନ୍ଥୀମାନେ ଗୁରୁ ବାଛିବାକୁ ସର୍ବାଧିକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଯତ୍ନ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, କାରଣ ବାଛିଥିବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟର ସମଗ୍ର ଜୀବନ ଧରି ମାନିବାକୁ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ସ୍ୱର ଭାବେ ବେଳେବେଳେ ପରାମର୍ଶ ନ ନେଇ। ଏହା ହାଲୁକା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବା ସାଧାରଣ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ ନୁହେଁ; ଦୀକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ମହନ୍ତମାନେ ନିଜ ଅଧିକାର ପ୍ରଧାନ ମହନ୍ତଙ୍କଠାରୁ ପାଆନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ କବୀରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ଯାହାଫଳରେ ପ୍ରସାରଣର ଶୃଙ୍ଖଳା ଗୁରୁରୁ ଗୁରୁ ଧରି କବୀର ସ୍ୱୟଂ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ।

କବୀରଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଦରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱର ଉପରେ ସ୍ଥାନ ଦେବାର ଗଭୀର ଯୁକ୍ତି ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଗୁରୁ କୌଣସି ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଅର୍ଥରେ ଦିବ୍ୟଠାରୁ ମହାନ। ଏହା ସ୍ୱୀକୃତି ଯେ ଦିବ୍ୟଙ୍କ ପଥ ଏପରି କେହି ଜଣେ ଯିଏ ପଥ ଦେଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ତା'ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯିବାକୁ ପଡ଼େ। ପଥବିହୀନ ଭାବେ ବୁଲୁଥିବା ସାଧକ ଜୀବନସାରା ଖୋଜି ପାରେ ଏବଂ କେବେ ଚିହ୍ନି ନ ପାରେ ଯାହା ସେ ଖୋଜୁଛି, ଯଦି ତାହା ତା'ର ଠିକ୍ ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଥାଏ। ସତଗୁରୁଙ୍କ ଭୂମିକା ଠିକ୍ ସେହି ଅନ୍ଧତା ଦୂର କରିବା, ଏହିକାରଣରୁ କୃତଜ୍ଞତା ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ପ୍ରଥମେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଯିଏ ଦୃଷ୍ଟି ପୁନଃ ଦେଇଥିଲେ, ଶେଷରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁ ଅପେକ୍ଷା।

ନାମ ଦୀକ୍ଷା ଏକ ସମାପ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଆରମ୍ଭକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ। ଏହା ସତଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମ୍ପର୍କର ଔପଚାରିକ ଆରମ୍ଭ, ଯାହା ଶିଷ୍ୟର ଜୀବନର ବାକି ଅଂଶ ଧରି ଗଭୀର ହେବା ଆଶା କରାଯାଏ, ସେହି ପବିତ୍ର ନାମ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ମାତ୍ରେ ସମାପ୍ତ ନ ହୋଇ। ଦୀକ୍ଷା ସମୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଶିଷ୍ୟର ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ହୁଏ, ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ପୁନରାବୃତ୍ତ ଓ ଚିନ୍ତିତ। ଗୋଟିଏ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଗଢ଼ା ବନ୍ଧନ ପତ୍ର ଓ ଶିଶିରରେ ଲେଖାଯାଇଥିବା ନାମ ନିଜର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରି ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖାଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଜୀବନକୁ ଗଢ଼ିବା ଜାରି ରଖେ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମହନ୍ତ ଯିଏ ନୂତନ ଶିଷ୍ୟକୁ ଦୀକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି, ସେ ନିଜଠାରୁ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ପୂର୍ବ ଥିବା ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରସାରଣ କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ କବୀର ଧର୍ମଦାସଙ୍କୁ ଯାହା ଦେଇଥିଲେ ତାହା ଠିକ୍ ସେପରି ବହନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ସମୟର ଉପଯୋଗୀ କରିବା ପାଇଁ ଶିକ୍ଷାରେ କୌଣସି ନୂଆ ରୂପାନ୍ତର ଉଦ୍ଭାବନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ନିରନ୍ତରତା ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ଏହାର ଅର୍ଥ ସେମାନେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ର ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଅନୁକୂଳନ ନୁହେଁ। ଏହା ପନ୍ଥର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଠାରୁ ହାତରୁ ହାତକୁ ପାସ ହୋଇଆସୁଥିବା ସମାନ ସତ୍‌ନାମ, ଯାହା ନୂତନ ଭାବେ ରଚିତ କୌଣସି ଦୀକ୍ଷା ନିଜ ପାଇଁ ଦାବି କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ପରମ୍ପରା ନାମ ଦୀକ୍ଷାକୁ ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।