નામ દીક્ષા

કબીરે એક પ્રશ્ન પૂછ્યો, જે તેમની સૌથી વધુ ઉદ્ધૃત થતી પંક્તિઓમાંની એક બની ગઈ છે: જો ગુરુ અને ગોવિંદ, એટલે કે સ્વયં ઈશ્વર, એક સાથે તમારી સામે ઊભા હોય, તો તમે કોના ચરણ પહેલાં સ્પર્શશો? તેમનો ઉત્તર કોઈ સંકોચ વિના આવ્યો. ગુરુ ગોવિંદ દોઉ ખડે, કાકે લાગું પાય, બલિહારી ગુરુ આપને, ગોવિંદ દિયો બતાય: ગુરુ અને ઈશ્વર બંને મારી સામે ઊભા છે, હું પહેલાં કોના ચરણ સ્પર્શું? મારા પોતાના ગુરુની જય હો, જેમણે મને ઈશ્વરનાં દર્શન કરાવ્યાં. કબીરનો તર્ક સરળ અને અટલ હતો. ગુરુ વિના શિષ્યે ઈશ્વરને પહેલાં તો ઓળખ્યા જ ન હોત, તેથી ગુરુના ચરણ પહેલાં સ્પર્શાય છે; એ ઈશ્વર પ્રત્યેના અનાદરથી નહીં, પરંતુ જેમણે એ ઓળખને શક્ય બનાવી તેમના પ્રત્યેની સીધી કૃતજ્ઞતાથી.

નામ દીક્ષા એ વિધિ છે જેના દ્વારા આ બંધન ઔપચારિક રીતે સ્થાપિત થાય છે, એ ક્ષણ જ્યારે સાધક સત્ગુરુ, એટલે કે સાચા અને સિદ્ધ શિક્ષક, પાસેથી સીધું પવિત્ર નામ પ્રાપ્ત કરીને શિષ્ય બને છે. ભક્તિ વિષયક કબીરની પોતાની પંક્તિઓ એટલી વ્યાપક રીતે પ્રસરી કે પાછળથી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં સ્થાપિત થયેલાં તેમનાં એકતાળીસ (૪૧) પદોમાં તેનો સમાવેશ થયો. આ દીક્ષા પહેલાં વ્યક્તિ આદરપૂર્વકના અંતરેથી કબીરના ઉપદેશની પ્રશંસા કરી શકે છે. દીક્ષા પછી તે પંથની અંદર શિષ્ય તરીકે ઊભી રહે છે, જે સત્ગુરુ સાથે બંધાયેલી છે જેમણે તેને દીક્ષા આપી, અને જે માર્ગ એ દીક્ષા હવે ઔપચારિક રીતે ખોલે છે તેની સાથે.

કબીરપંથી દીક્ષા એક વિસ્તૃત વિધિ દ્વારા પળાય છે, જેનું કેન્દ્ર પરવાનો નામનું પાનનું પાન છે, જે કબીરના પોતાના શરીરનું પ્રતીક છે. આ પાન પર ઈશ્વરનું ગુપ્ત નામ 'અમર' નામના પાત્રમાં એકઠાં કરેલાં ઝાકળથી લખવામાં આવે છે. એ જળને કોઈ સામાન્ય પાર્થિવ સ્રોતમાંથી લેવાયેલું નહીં, પરંતુ સીધું સ્વર્ગમાંથી ઊતરેલું માનવામાં આવે છે. આ વિધિનું દરેક તત્ત્વ, પાન, ઝાકળ અને પાત્ર, પોતાનું પ્રતીકાત્મક મહત્ત્વ ધરાવે છે, અને એ બધું એ ક્ષણ તરફ દોરી જાય છે જ્યારે ગુપ્ત મંત્ર સ્વયં સત્ગુરુથી શિષ્યને સોંપાય છે.

પરંપરા માને છે કે કબીરે પોતે આ દીક્ષા-નામ, સતનામ, તેમના સૌથી સમર્પિત શિષ્ય ધર્મદાસને આપ્યું હતું, અને તેમને આ બે શબ્દોના મંત્રનો પોતાની ભક્તિ-સાધનાના કેન્દ્ર તરીકે જાપ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. સત્ એટલે સત્ય, અને નામ એટલે નામ, તેથી સતનામ સત્યના કોઈ ગૌણ ગુણનું વર્ણન કરવાને બદલે સત્યને જ નામ આપે છે. આ એવો મંત્ર છે જે સતત ધારણ કરી શકાય એટલો સંક્ષિપ્ત છે, અને આખા ભક્તિજીવનને તેની આસપાસ સ્થિર કરવા જેટલો ભારે છે.

કબીરપંથીઓ ગુરુની પસંદગી અત્યંત સંભાળપૂર્વક કરે છે, કારણ કે જેને પસંદ કરવામાં આવે તેનું શિષ્યે જીવનભર પાલન કરવાનું હોય છે, અનેક અવાજોમાંના એક અભિપ્રાય તરીકે ક્યારેક-ક્યારેક સલાહ લેવાની વાત નથી. આ હળવાશથી અપનાવેલું કોઈ સામાન્ય માર્ગદર્શન નથી. દીક્ષાનું સંચાલન કરતા મહંતો પોતાનો અધિકાર પ્રધાન મહંત પાસેથી મેળવે છે, જેમને કબીરના પ્રતિનિધિ ગણવામાં આવે છે, જેથી સંચારની શૃંખલા ગુરુથી ગુરુ સુધી થઈને સ્વયં કબીર સુધી પહોંચે છે.

કબીરની પ્રસિદ્ધ પંક્તિમાં ગુરુને ઈશ્વરથી ઉપર રાખવા પાછળનો ઊંડો તર્ક એવો દાવો નથી કે ગુરુ પરમ અર્થમાં દિવ્યથી મહાન છે. તે એ સમજણ છે કે દિવ્ય સુધીનો માર્ગ એવી વ્યક્તિમાંથી પસાર થવો જ જોઈએ, જે માર્ગ બતાવવા તૈયાર હોય. માર્ગદર્શન વિના ભટકતો સાધક આખું જીવન શોધી શકે, અને જે તેની સામે જ ઊભું હોય તેને પણ ઓળખી ન શકે. સત્ગુરુની ભૂમિકા ઠીક એ જ અંધાપો દૂર કરવાની છે, એટલે જ કૃતજ્ઞતા પહેલાં દૃષ્ટિ પાછી આપનાર તરફ વહે છે, અંતે જે જોવામાં આવ્યું તેની તરફ નહીં.

નામ દીક્ષા એ પૂર્ણતાને બદલે આરંભ ચિહ્નિત કરે છે. તે સત્ગુરુ અને શિષ્ય વચ્ચેના સંબંધની ઔપચારિક શરૂઆત છે, જે પવિત્ર નામ પ્રાપ્ત થયાની ક્ષણે સમાપ્ત થવાને બદલે શિષ્યના બાકીના આખા જીવન દરમિયાન ઊંડું થવાની અપેક્ષા રાખે છે. દીક્ષા દરમિયાન આપવામાં આવેલો મંત્ર શિષ્યની સતત સાધના બની જાય છે, જે વર્ષો સુધી જપવામાં અને ચિંતવવામાં આવે છે. એક વિધિમાં રચાયેલું બંધન, પરવાનાનું પાન અને ઝાકળથી લખાયેલું નામ પોતાનું કાર્ય પૂરું કરીને બાજુએ મુકાઈ ગયા પછી પણ, જીવનને આકાર આપતું રહે છે.

દરેક મહંત જ્યારે નવા શિષ્યને દીક્ષા આપે છે, ત્યારે તેઓ એવી પરંપરા વહન કરે છે જે તેમનાથી પણ પેઢીઓ પહેલાંની છે. કબીરે એક સમયે ધર્મદાસને જે સોંપ્યું હતું, તે જ તેઓ આગળ વહન કરે છે, ક્ષણની જરૂરિયાત માટે શિક્ષણમાં કોઈ નવો ફેરફાર ઘડતા નથી. આ સાતત્ય શિષ્યો માટે ખાસ મહત્ત્વનું છે, કારણ કે તેનો અર્થ એ છે કે તેમને મળેલો મંત્ર કોઈ તાજેતરનું અનુકૂલન નથી. પંથની સ્થાપનાથી જ હાથોહાથ ચાલી આવતું એ જ સતનામ છે, જે નામ દીક્ષાને એવું વજન આપે છે જે કોઈ નવી રચેલી દીક્ષા પોતાના માટે ક્યારેય દાવો કરી શકતી નથી.