ଶ୍ରବଣବେଲଗୋଳା

ବାହୁବଳୀ ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରଥମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଋଷଭଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଭରତଙ୍କର କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ଥିଲେ। ଜିନସେନଙ୍କ ଆଦିପୁରାଣ, ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ, ଭରତଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଦାବି ନେଇ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ବିବାଦ ଖୋଲାଖୋଲି ଯୁଦ୍ଧ ବଦଳରେ ତିନୋଟି ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଦ୍ୱାରା ସମାଧାନ ହେଲା: ଏକ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ଜଳ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏବଂ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ। ବାହୁବଳୀ ତିନୋଟିରେ ଜିତିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଭରତ ପରାଜୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ଚକ୍ରରତ୍ନ, ନିକ୍ଷେପ କଲେ, ସେହି ଅସ୍ତ୍ର ବାହୁବଳୀଙ୍କୁ ଅଜେୟ ଦେଖି ତାଙ୍କ ପାଦତଳେ ଶକ୍ତିହୀନ ଭାବେ ପଡ଼ିଗଲା।

ନିଜର ବିଜୟ ଉପଭୋଗ କରିବା ବଦଳରେ, ବାହୁବଳୀ ଠିକ୍ ବିଜୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୋହଭଙ୍ଗର ଏକ ଲହରୀରେ ଆପ୍ଳୁତ ହେଲେ। ସାଂସାରିକ ଶକ୍ତିର ଅସାରତା ଏବଂ ଯେଉଁ ଭୂମି ଗର୍ବ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ଧାରରେ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲା ତାହା ଚିହ୍ନି, ସେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଯେଉଁ ସିଂହାସନକୁ ସେ ମାତ୍ର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ତାହା ଛାଡ଼ି ବନକୁ ବାଛିଲେ।

ବାହୁବଳୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ସ୍ଥିରତା ସହ, ଅବିରାମ, ଅଚଳ କାୟୋତ୍ସର୍ଗ ଧ୍ୟାନ (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ସ୍ଥିରତାର ଠିଆ ଆସନ) ରେ ଏକ ବର୍ଷ ଠିଆ ହୋଇ ରହିଲେ। ଋତୁଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ଅଚଳ ଦେହ ଉପର ଦେଇ ବିତିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଗୋଡ଼ ଚାରିପାଖରେ ଲତା ବଢ଼ିଲା ଏବଂ ପାଦତଳେ ଉଇ ଢିପି ଗଢ଼ିଲା। କେବଳ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ଅହଂକାରର ଶେଷ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ବିଲୀନ ହେଲା, ଯେଉଁ ଗୁଣ ଭରତଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ବିବାଦର ମୂଳ କାରଣ ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅସୀମ ସର୍ବଜ୍ଞତା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କୁ ଏହି କାଳଚକ୍ରର ଅର୍ଦ୍ଧଭାଗର ପ୍ରଥମ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣେ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି, ମୋକ୍ଷ, ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ଏକ ଆତ୍ମା ଯିଏ ବିଜୟ ପୂର୍ବରୁ ଅହଂକାର ନିଜେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା, ନହେଲେ ବିଜୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ବନ୍ଧନ ରୂପ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ହୋଇ ପାରି ନ ଥାନ୍ତା।

ସେହି ଗଳ୍ପ ହିଁ ଆଜି ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଶ୍ରବଣବେଳଗୋଳକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିନ୍ଧ୍ୟଗିରି ପର୍ବତ ଉପରେ ଗୋମ୍ମଟେଶ୍ୱର ରୂପରେ ବାହୁବଳୀଙ୍କ 57 ଫୁଟ ଏକଶିଳା ପ୍ରତିମା ବିରାଜମାନ, ଯାହା ଗଙ୍ଗ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚାମୁଣ୍ଡରାୟଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ 981 ଖ୍ରୀ.ଅ.ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏକ ଗ୍ରାନାଇଟ ଖଣ୍ଡରୁ ଖୋଦିତ, ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଠିଆ ହୋଇଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏକଶିଳା ପ୍ରତିମା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ରହିଥାଏ, ଯାହା ଆଜି ପ୍ରାୟ ଛଅ ଶହ ପଚାଶ ପ୍ରସ୍ତର ଖୋଦିତ ସୋପାନ ଚଢ଼ି ଶିଖର ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ପହଞ୍ଚିହୁଏ।

ଶ୍ରବଣବେଳଗୋଳ ଏକ ନୁହେଁ, ଦୁଇ ପର୍ବତରେ ଏହାର ପବିତ୍ରତା ବହନ କରେ। ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖର ବିନ୍ଧ୍ୟଗିରି ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀ.ଅ.ରୁ ନିଜର ମନ୍ଦିର ପରିସର ବହନ କରିଆସୁଛି ଏବଂ ମହାନ ପ୍ରତିମା ସ୍ୱୟଂ ଧାରଣ କରେ। ଉତ୍ତର ଶିଖର ଚନ୍ଦ୍ରଗିରି ଅଧିକ ପୁରାତନ ବସଦି ଗୁଚ୍ଛ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ, ଯାହା ଖ୍ରୀ.ପୂ. ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ସମ୍ରାଟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭଦ୍ରବାହୁ ଉଭୟ ସଲ୍ଲେଖନା ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଅନଶନ ଦେହର ଅନ୍ତିମ ସଚେତନ ତ୍ୟାଗ ଚିହ୍ନିତ କରେ। ଦୁଇ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ବେଳଗୋଳ ନାମକ ପବିତ୍ର ସରୋବର ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାର ଶ୍ୱେତ ଜଳାଶୟ ନାମରେ ସମଗ୍ର ନଗର ଏହାର ନାମ ପାଇଛି।

ପ୍ରତି ବାର ବର୍ଷରେ ଥରେ, ସାରା ବିଶ୍ୱରୁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଯାତ୍ରୀ ମହାମସ୍ତକାଭିଷେକ, ଅର୍ଥାତ୍ ବିରାଟ ମସ୍ତକ ଅଭିଷେକ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ଶ୍ରବଣବେଳଗୋଳରେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରତିମାର ପଛରେ ଭାରା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ, ଯାହାଫଳରେ ପୂଜାରୀ ଓ ଭକ୍ତମାନେ ବାହୁବଳୀଙ୍କ ମସ୍ତକ ଉପରେ ସିଧା ଅଭିଷେକ ଢାଳିବା ପାଇଁ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିପାରନ୍ତି: ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ, ଦୁଗ୍ଧ, ଆଖୁରସ, କେଶର ଲେପ ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଲେପ, ଯାହା ପରେ ଫୁଲ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରାର ମୃଦୁ ବର୍ଷା ପ୍ରତିମାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚତାରେ ଗଡ଼ି ପଡ଼େ। ଏହି ଉତ୍ସବକୁ ଆତ୍ମାର ଏକ ସ୍ନାନ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ଯାହା ସେହି ଅହିଂସା ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଗୁଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସାଂସାରିକ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଧୋଇଦିଏ, ଯାହା ବାହୁବଳୀଙ୍କ ନିଜ ସ୍ଥିରତାର ବର୍ଷ ପ୍ରଥମେ ମୂର୍ତ୍ତ କରିଥିଲା।

ଯାତ୍ରୀମାନେ ଆଜି ବି ପ୍ରତିମାର ପାଦଦେଶରେ ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଶଂସା ଶ୍ଳୋକ ପାଠ କରନ୍ତି: ବାହୁବଳୀ ମହାବୀର, ତ୍ୟାଗମୂର୍ତ୍ତି ନମସ୍ତୁତେ, ଅହିଂସା ପରମୋ ଧର୍ମଃ, ଜୈନ ଶାସନ ମଙ୍ଗଳମ୍। ହେ ମହାନ ବାହୁବଳୀ, ପରମ ତ୍ୟାଗର ମୂର୍ତ୍ତି, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅନନ୍ତ ସ୍ଥିରତା ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରଣତ ହେଉଛୁ; ଅହିଂସା ପରମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥ, ଜିନଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମୟ ଆଶୀର୍ବାଦ। ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଆଜି ପର୍ବତ ପାଦଦେଶରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଯାତ୍ରୀକୁ, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଥିବା ପ୍ରତିମା ହଜାର ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପ୍ରସ୍ତରରେ ସ୍ଥିର ରଖିଥିବା ସେହି ଗୁଣ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରେ।

ଜୈନ ଓ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାର ଅଧିକାଂଶ ତ୍ୟାଗ-କାହାଣୀ ଏପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ ଯେ ଶାସନର ବର୍ଷ ପରେ ଶକ୍ତିର ଅସାରତା ଅନୁଭବ କରି ତାହା ଛାଡ଼ିଦିଏ, କିମ୍ବା ଯିଏ ପ୍ରଥମରୁ ସିଂହାସନ ଚାହିଁ ନ ଥିଲା। ବାହୁବଳୀଙ୍କ କାହାଣୀ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅସାଧାରଣ, କାରଣ ସେ ଠିକ୍ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତି ଉପରେ ତାଙ୍କ ଦାବି ସବୁଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା, ଏକ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ସେନା ଓ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଏକ ହିଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ପରାସ୍ତ କରିବା ପରେ। ଏହି କାହାଣୀ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ବାହୁବଳୀଙ୍କର ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଶାସନର ଅଧିକାର ନ ଥିଲା ଏପରି ନୁହେଁ, ବରଂ ସେ ନିଜ ବିଜୟକୁ ଚାଳିତ କରୁଥିବା ଅହଂକାରକୁ ସେହି ଜିନିଷ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ ଯାହାକୁ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ସମ୍ଭବ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସମର୍ପଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ବିନ୍ଧ୍ୟଗିରି ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ିବା ଅଧିକାଂଶ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜେ ଏକ ଶାରୀରିକ ଭକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟତପ୍ତ ପଥର ପାଦତଳେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଖାଲି ପାଦରେ କରାଯାଏ, କାରଣ ଛଅ ଶହ ପଚାଶ ସୋପାନ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ପାଦୁକା ଖୋଲି ରଖାଯାଏ। ଏହି ଆରୋହଣ ନିଜେ ବାହୁବଳୀଙ୍କ ନିଜ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଭାବେ ବିବେଚିତ ହୁଏ, ଶିଖରରେ ଯାହା ଅପେକ୍ଷା କରେ ତାହା ପାଇଁ ଶାରୀରିକ ଅସୁବିଧା ସ୍ୱୀକାର କରିବାର ଇଚ୍ଛା, ଯାହା କୌଣସି ଯାତ୍ରୀ ପ୍ରତିମାର ପାଦଦେଶରେ ପହଞ୍ଚି ସେହି ପ୍ରଶାନ୍ତ, ଅଚଳ ମୁଖ ଉପରକୁ ଚାହିଁବା ପୂର୍ବରୁ, ଯାହା ଏକ ହଜାର ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା।