असिताभूजातकम्

भगवान् जेतवने एकां तरुणीं प्रति इमां कथाम् अकथयत्। सा द्वयोः प्रधानशिष्ययोः सेवकस्य दुहिता आसीत्, तस्याः पत्या अपि उपेक्षिता आसीत्। सा तस्मिन् शोके न अतिष्ठत्, अपितु धार्मिकम् उपदेशं मार्गयामास, कालान्तरे च सम्पूर्णतया मुक्ता अर्हती अभवत्, परमबोधिं प्राप्ता। पालिकानने जातकसंख्या २३४ तां पुरातनीं कथां धारयति, यां भगवान् तस्याः दूरस्थं पूर्वोदाहरणं कथितवान्।

काशीराज्ये वाराणसीनृपः स्वपुत्रं राजकुमारं ब्रह्मदत्तम् ईर्ष्यमाणः, तेन सह तस्य निष्ठावतीं भार्यां राजकुमारीम् असिताभूम् अपि निर्वासयामास, हिमालयस्य अरण्येषु गृहं कर्तुं प्रेषयन्। असिताभूः पतिम् अनुसृत्य निर्वासनं गता, परिवर्तितायाः अवस्थायाः प्रत्येकं कष्टं सहभागिनी अभवत्।

अरण्यस्य प्रान्तेषु भ्रमन् राजकुमारः एकां किन्नरीम् अमिलत्, मनोहरस्वरूपां स्वर्गीयां स्त्रियम्। तया सर्वथा मोहितः सः असिताभूसङ्गं त्यक्त्वा तस्याः अनुगमने स्वं समर्पितवान्, निष्ठावतीं भार्यां तत्रैव निर्वासने स्वयं जीवनयापनाय त्यक्तवान्, यत्र सा तस्य एव कारणात् प्रविष्टा आसीत्।

असिताभूः एतस्य विश्वासघातस्य कारणेन कटुतायां वा असहायक्रन्दने वा न पतिता। तस्मात् विपरीतम्, लौकिकस्नेहः कियत् अविश्वसनीयः इति अवगत्य सा अरण्ये गभीरं प्रविश्य बोधिसत्त्वस्य आश्रमम् अन्वेषयामास। बोधिसत्त्वः पवित्रपुरुषाणां लघु-सङ्घस्य नेता रूपेण तत्र वसन् आदरणीयः तपस्वी आसीत्।

बोधिसत्त्वः करुणया तां स्वीकृत्य, सर्वेषां संस्कृतधर्माणाम् अन्तर्गतम् अनित्यत्वं तां शिक्षयामास, तपस्विजीवने च प्रवेशयामास, मनः स्थिरीकर्तुं प्रशिक्षयितुं च उपयुक्तानि कसिणध्यानानि निर्दिशन्। असिताभूः एतावता निष्ठया अभ्यासम् अकरोत् यत् शीघ्रम् एव चतुर्णां ध्यानानां कुशला अभवत्, तेभ्यः उत्पत्स्यमानानि उच्चानि सिद्धिबलानि च विकसितवती।

कियत्कालानन्तरं राजकुमारः किन्नर्याः सम्पर्कं हारयामास, पुनः असिताभूः स्थिरं सद्गुणं स्मरन्, यस्मिन् अरण्यनिवासे तां त्यक्तवान् तं प्रति प्रत्यागतवान्। तत्र सः तां प्राप्तवान्, किन्तु परिवर्तितरूपेण, शोके तस्य प्रतीक्षणं न कृत्वा, सा इदानीं भूमेः उपरि मुक्ते आकाशे पर्यङ्कासनेन उपविष्टा आसीत्, पूर्णतया सुखेन।

असिताभूः स्वस्य स्थानात् गायन्ती अवदत्, तस्याः वाक्षु केवलं तया उपलब्धायाः मुक्तेः स्वकीयः आनन्दः आसीत्। सा पूर्वं यस्मात् रागसङ्गात् आसक्तेः बन्धनात् अन्यस्य चञ्चलहृदयस्य कारणात् अतिदुर्बला आसीत्, तानि बन्धनानि इदानीं मुक्तानि आसन्। सा कस्यापि आरोपं नाकरोत्, अधः स्थितात् राजकुमारात् किमपि न अयाचत्। सा केवलं गगनम् अधिकम् उद्गता, अन्तर्धानं गता, तं तस्मिन् एव विवरे एकाकिनं स्थापयन्, यत्र सा पूर्वं त्यक्ता आसीत्।

ततः राजकुमारः एकाकी अजीवत्। बहुकालानन्तरमेव, पितुः मरणे, सः अन्ततः वाराणस्याः सिंहासनम् अधिगतवान् — यस्मात् सः पूर्वं निर्वासितः आसीत्। इदानीं सः तत् उत्तराधिकारेण लब्धवान्, यदा तया स्त्रिया सह सः तत् अंशयितुं शक्नुयात्, सा तस्य जीवनात् सदा अन्तर्हिता आसीत्।

पृष्ठकथा पुरातनी च कथा यत् समानं धारयतः, तत् न विश्वासघातः स्वयं, अपितु प्रत्येकया स्त्रिया तेन सह किं कृतम्। पत्युः उपेक्षा स्वीयस्य शेषजीवनस्य निर्णायिका न भवतु इति, उभे अपि उपदेशे विनये च अभिमुखे अभवताम्; तस्मिन् अभिमुखीकरणे तया प्राप्तं स्वातन्त्र्यं पूर्णतया स्वतन्त्रम् आसीत्, यः पुरुषः तया क्षता, सः कदापि प्रत्यागतवान् न वा, अनुतप्तवान् न वा, परिवर्तितवान् अपि न वा, इति निरपेक्षम्।

पुरातनी कथा राजकुमारस्य क्षमायाचनया, असिताभूः च किञ्चित् संशयानन्तरं तेन सह प्रासादं प्रति प्रत्यागन्तुं वरयन्त्याः, मेलनस्य स्वरेण समापयितुं सुकरा आसीत्। किन्तु वास्तविकम् अन्तं तं रूपं सर्वथा निराकरोति। असिताभूः मुक्तिः तदा एव सिद्धा इति प्रस्तूयते यदा सा गगनम् उद्गच्छति; तस्याः न क्षमायाचना आवश्यकी, न नवीनं व्रतम्, न च भविष्यत् सिंहासनं, यत् कसिणध्यानानां विनयः तस्यै पूर्वमेव दत्तं तत् प्रमाणयितुम्।