अत्थस्सद्वारजातकम् — षट्कल्याणद्वाराणि श्रेष्ठिप्रज्ञा च

एकनिपातस्य प्रथमे ग्रन्थे जातकट्ठवण्णनायां संगृहीतं चतुरशीतितमं जातकम् अत्थस्सद्वारजातकम् जेतवने बुद्धस्य काले आरभ्यते। तत्र धनवतः पुरुषस्य प्रतिभाशाली कनीयान् पुत्रः स्वस्य आध्यात्मिकहितविषये चिन्तितः सन् पितरमुपेत्य कानि मार्गाणि तत् हितं प्रापयेयुरिति पप्रच्छ। धनवान् सम्माननीयश्च स पिता तादृशं प्रश्नमुत्तरयितुं न शशाक, यतः प्रश्नः वाणिज्यगृहकार्येभ्योऽपि गभीरतरः आसीत्। न तु अनुमानं कृत्वा स बालकं स्वयं बुद्धस्य समीपं नीतवान्। बुद्धः तस्य प्रश्नस्य पुनरागमनस्य कारणं व्याख्यातुं, पूर्वजन्मनि एवमेव पृष्टं तं प्रश्नं प्रत्यभिजानन् स्वसमागतेभ्यो भिक्षुभ्य एतद् जातकम् उक्तवान्।

प्राचीने काले वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं शासति सति बोधिसत्त्वः विपुलविद्यासम्पन्नः धनवान् कोषाध्यक्षः अभवत्। नैतिकशास्त्रे लौकिकव्यवहारे च अपारप्रवीणतया स सर्वस्मिन् राष्ट्रे आदरणीयः आसीत्। तस्य सप्तवर्षवयस्कः अत्यन्तप्रतिभाशाली पुत्रः आध्यात्मिकज्ञानाय प्रज्वलितपिपासः आसीत्।

एकदा प्रभाते बोधिसत्त्वः स्वस्य सौधोपरि सूर्योदयं सुखेन अवलोकयन् उपविष्टः आसीत्, तदा सः बालकः विनयेन प्रणम्य करौ संयोज्य निर्मलेन हर्षेण अपृच्छत्— “तात, लोकाः कल्याणमिति यद् अत्थं नाम तत् सततं चेष्टन्ते, परं कलहं पतनं दुःखं च प्राप्नुवन्ति। कानि तानि सत्यानि उन्मुक्तानि द्वाराणि, येन मनुष्यः इह लोके परलोके च अक्षयां समृद्धिं प्रविशति? तद् मे वद।”

पुत्रस्य गभीरया जिज्ञासया प्रसन्नः बोधिसत्त्वः तं अङ्के उपवेश्य सत्यकल्याणस्य षट् कल्याणद्वाराणि व्याचष्ट। “शृणु पुत्र सम्यक्। प्रथमम् आरोग्यम्, शरीरस्य सुस्थता रोगमुक्तता च, यस्य विना कोऽपि उत्तमः कर्मारम्भः कर्तुं न शक्नोति। द्वितीयं शीलम्, अनिन्द्यं सदाचरणम्, यत् अन्तरात्मनः शान्तिं विदुषां च सम्मानं प्रयच्छति।

तृतीयं वृद्धानुमतम्, धर्मपरायणानां वृद्धानां, गुरूणां, मातापित्रोश्च उपदेशस्य आदरः आज्ञापालनं च, ये पूर्वं तं मार्गम् अनुसृतवन्तः। चतुर्थं श्रुतम्, धर्मग्रन्थानां उपयोगिनां कलानां च विस्तृता विद्या तथा गभीरं ज्ञानम्।

पञ्चमं धम्मानुवत्तिः, सर्वेषु वाणिज्यिकेषु वैयक्तिकेषु च व्यवहारेषु सत्ये, सत्यनिष्ठायां न्याये च सततं स्थितिः। षष्ठम् अलीनता, उद्यमशीलं मनः यत् आलस्ये भीरुतायां वा न निमज्जति।”

जातकट्ठवण्णना एतद् उपदेशं गद्ये पद्ये च संरक्षति। पूर्वव्याख्यानापेक्षया सुकरं स्मरणीयं च एकेन श्लोकेन षट् संक्षिप्यन्ते: आरोग्यं परमं लाभं वाञ्छ, शीलं धारय, वृद्धानां वचनं शृणु, शास्त्राणि अधीहि, धर्मम् अनुसर, अलीनः भव; एतानि षट् कल्याणस्य प्रधानानि द्वाराणि सन्ति। पालिभाषायां तत् एवम्: अरोग्यं इच्छे परमञ्च लाभं, सीलञ्च वुद्धानुमतं सुतञ्च। धम्मानुवत्ति च अलीनता च, अत्थस्स द्वारा पमुखा छलेते ति॥ टीकाकाराः वदन्ति यत् पद्यरूपं सम्भवतः स्मरणाय पठनाय च निर्मितम् आसीत्, यदा गद्यशिक्षायाः विशेषाणि विस्मृतानि अभवन्। जातकट्ठवण्णनायाः पद्येषु इदं सामान्यं प्रतिरूपम् अस्ति।

बोधिसत्त्वः समापयत्— “एतानि कल्याणस्य षट् द्वाराणि। यः दिने दिने एतेषु द्वारेषु प्रविशति, सः कदापि विनाशं न प्राप्नोति, किन्तु मानुषेषु सम्मानेन निवसति, प्रकाशलोकान् च आरोहति।” बालकः पितुः वचांसि हृदये धारयाञ्चकार, जीवनपर्यन्तं षड् गुणान् अनुशीलयत्, देशे च आदर्शः धर्मस्तम्भः अभवत्। कदापि कष्टेन तत् पुनः शिक्षितुं न अपेक्षितम्, यत् पिता तस्मै बाल्ये एव स्वेच्छया दत्तवान्। बुद्धस्य तात्पर्यम् एतत् यत्, तदेव उत्तराधिकारः द्वयोः जन्मनोः अविच्छिन्नं प्रवहति स्म, केवलं प्रतीक्षमाणः एकः प्राज्ञः द्वितीयः पिता, येन तत् पुनः चिह्नितं पुनः च दत्तं स्यात्।

जेतवने प्रवचनस्य समाप्तौ बुद्धः जन्म अभिज्ञातवान्: यः व्याकुलः बालकः समकालीनं पितरं कल्याणविषये अपृच्छत्, सः एव सप्तवर्षीयः प्रज्ञावान् पुत्रः पुनर्जन्मना आगतः आसीत्। बुद्धः स्वयं घोषितवान्, “अहमेव तदा भगवान् कोषाध्यक्षः आसम्।” एवं प्राचीनस्य पितुः उपदेशः वर्तमानस्य पुत्रस्य प्रश्नेन सह संयोजितः, यः प्रश्नः आख्यानस्य प्रवर्तकः आसीत्। समकालीनस्य पितुः कृते यत् प्रश्नः स्वप्रज्ञाया अतीतमिव प्रतीयते स्म, तत् तु अन्यथा अभवत्। असंख्येषु जन्मसु तस्य पूर्वस्वरूपं तम् एव प्रश्नम् एकवारं पूर्वमेव उत्तरितवत् आसीत्।