बन्धनागारजातकम्

शास्ता जेतवने निवसन् एतां कथाम् अकथयत्, तस्याः प्रसङ्गः च एकः कारागारः आसीत्। चौराणां, दस्यूनां, घातकानां च एकः सङ्घः गृहीतः कोसलराजस्य समक्षम् आनीतः आसीत्। राजा आज्ञापयत् यत् ते शृङ्खलैः, रज्जुभिः, बन्धनैः च दृढं बध्यन्ताम्।

शास्तारं द्रष्टुम् इच्छन्तः ग्रामीणाः त्रिंशद् भिक्षवः जेतवनम् आगत्य वन्दनम् अकुर्वन्। परेद्युः भिक्षाटनार्थं गच्छन्तः ते कारागारं समीपे अतिक्रम्य तत्र महता क्लेशेन बद्धान् बन्दिनः अपश्यन्।

सायं ते आगन्तुकाः भिक्षवः बुद्धस्य समीपम् आगत्य यद् दृष्टं तत् न्यवेदयन्। बन्दिनः शृङ्खलैः बन्धनैश्च दृढं बद्धाः सन्ति, न ते तानि भक्तुं शक्नुवन्ति न पलायितुं वा—इति तेऽवदन्। ततः ते सरलं प्रश्नम् अपृच्छन्: किम् एतेभ्योऽपि दृढतरं कञ्चन बन्धनं विद्यते?

अयं प्रश्नः निष्कपटः आसीत्। तैः वास्तविकं लोहं वास्तविकं च क्लेशं दृष्टम् आसीत्, अतः ते ज्ञातुम् इच्छन्ति स्म यत् किं शास्ता एतादृशं बन्धनं जानन्ति यत् एतस्मादपि दृढं भवति।

शास्ता यद् दृष्टं तत् न लघुमन्यत। सः अङ्गीकृतवान् यत् तानि वस्तुतः बन्धनानि एव सन्ति। किन्तु सः अवदत् यत् धनस्य, धान्यस्य, पुत्राणाम्, पत्न्याः, अपत्यानां च तृष्णया निर्मितानि बन्धनानि लोहबन्धनेभ्यः शतगुणम्, सहस्रगुणं वा दृढतराणि सन्ति।

सः अपि अवदत् यत् पुराकाले ज्ञानिनः पुरुषाः एतानि दुर्भेद्यानि बन्धनानि अपि छिन्नवन्तः आसन्, ते हिमालयं गत्वा तापसाः अभवन्। ततः सः तेभ्यः एकां पुराणीं कथाम् अकथयत्। जातकसंग्रहे एषा कथा द्विशततमी (२०१) अस्ति।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः दरिद्रस्य कुले जातः। वयसि प्राप्ते तस्य पिता परलोकं गतः, सः मातुः पोषणार्थं वेतनेन कर्म अकरोत्।

तस्य माता तस्याः अनिच्छया तस्मै भार्याम् आनीतवती, अचिरेण स्वयं च परलोकं गता। तदा तस्य भार्या गर्भवती अभवत्। अद्यापि तत् अजानन् सः तस्यै अवदत् यत् अधुना त्वं स्वजीविकां स्वयं अर्जय, अहं संसारं त्यक्ष्यामि।

सा उत्तरं दत्तवती यत् सा गर्भिणी अस्ति, तस्याः पुत्रं दृष्ट्वा ततः तापसः भवितुं गच्छेति च याचितवती। सः अनुमेने। शिशोः जन्मनन्तरं सः पुनः अवदत् यत् मया तापसः भवितव्यम्। सा याचितवती यत् शिशोः स्तन्यत्यागपर्यन्तं प्रतीक्षस्व, तदनन्तरं सा पुनः गर्भवती अभवत्।

बोधिसत्त्वः अवलोकितवान् यत् एतत् कुत्र नयति। यदि सः प्रत्येकस्यां नूतनायां याचनायां सम्मतिं ददाति, तर्हि सः कदापि पलायितुं न शक्नुयात्, इति सः अचिन्तयत्। अतः सः तया सह एकमपि शब्दम् अनुक्त्वा गन्तुं निश्चितवान्।

सः रात्रौ उत्थाय पलायितः। मार्गे नगरस्य रक्षकाः तं गृहीतवन्तः। सः अवदत् यत् मया मातुः पोषणं कर्तव्यम्, मां मुञ्चत—इति, ततः ते तं मुक्तवन्तः। कञ्चित् कालं कस्मिंश्चित् स्थले स्थित्वा सः मुख्यद्वारेण निर्गत्य हिमालयं प्रति अगच्छत्।

हिमालये सः तापसरूपेण अवसत्। ध्यानस्य आनन्दे सः अभिज्ञाः समापत्तींश्च स्वान्तः उत्पादितवान्।

तत्र निवसन् सः हर्षेण अवदत् यत् भार्यापुत्रयोः बन्धनं, रागस्य तत् बन्धनं यत् भक्तुं दुष्करम् आसीत्, सः भिन्नः जातः। ततः सः द्वे गाथे अभाषत।

प्रथमायां गाथायां सः अवदत् यत् ज्ञानिनः लोहं, रज्जुं वा काष्ठस्य अर्गलां दृढं बन्धनं न वदन्ति। यत् तु अधिकतरं दृढं बध्नाति तत् अपत्यस्य वा पत्न्याः प्रति रागः प्रेम च, मणिषु सुवर्णकुण्डलेषु च आसक्तिः।

द्वितीयायां गाथायाम् सः पृष्टवान् यत् एतादृशेभ्यः गुरुबन्धनेभ्यः कः विमोक्षं प्राप्नुयात्, यतः एतानि एव बन्धकानि पाशानि सन्ति। यदि ज्ञानिनः एतानि भिन्दन्ति, तर्हि ते मुक्ताः, सर्वं प्रेम सर्वां च कामनां त्यक्त्वा।

एते श्लोकाः प्रार्थनारूपेण उक्त्वा बोधिसत्त्वः स्वध्यानस्य आनन्दं न भङ्गितवान्। तस्मिन्नेव ध्याने स्थितः सः ब्रह्मलोकं प्राप्तवान्। कथायां तस्य अन्तः पश्चात्तापस्य वा पृष्ठतः दृष्ट्यः संकेतः नास्ति, केवलं भारं त्यक्तवतः पुरुषस्य स्थैर्यं दृश्यते।

यदा शास्ता स्वप्रवचनं समाप्तवान्, तदा सः चत्वारि आर्यसत्यानि देशितवान्। सत्यदेशनायाः अन्ते केचन श्रोतारः प्रथमे मार्गे, केचन द्वितीये, केचन तृतीये, केचन चतुर्थे मार्गे प्रतिष्ठिताः—बोधेः क्रमिकाः चत्वारः सोपानाः।

ततः शास्ता जन्मनः परिचयं दत्तवान्। तस्मिन् जन्मनि माता महामाया आसीत्, पिता च राजा शुद्धोदनः। राहुलस्य माता भार्या आसीत्, राहुलः स्वयं पुत्रः आसीत्, शास्ता स्वयं च स यः कुटुम्बं त्यक्त्वा तापसः अभवत्।

भिक्षवः कारागारं दृष्ट्वा लोहविषये पृष्टवन्तः। बुद्धः तेषां दृष्टिं अन्तः प्रति प्रत्यावर्तयत्, तेषु मौनेषु बन्धनेषु यानि न कश्चित् प्रहरी तालयति न च कश्चित् राजा आज्ञापयति। शृङ्खलां लोहकारः छिनत्ति, क्षमा च तां शिथिलयति; किन्तु तृष्णा अन्तः बध्नाति, तस्याः तालकस्य अपि आवश्यकता नास्ति।

अयं कथा पत्न्याः वा अपत्यस्य वा तिरस्कारं न करोति, न च प्रस्थानं सरलम् आसीत् इति दर्शयति। सा तं पुरुषं दर्शयति यस्य स्वमुक्त्यर्थं दृढं भवितव्यम् आसीत्। तस्याः द्वे लघु गाथे इतीव स्मृते यत् धम्मपदे तयोः समरूपा गाथा प्राप्यते।