कल्याणधर्मजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने विहरन् इमां कथां कथितवान्, श्रावस्त्यां निवसतः कस्यचित् श्रद्धावतः गृहस्थस्य विषये। स त्रिशरणं गृहीतवान् आसीत् पञ्चशीलं च परमया निष्ठया पालयति स्म। एकदा तस्मिन् गृहस्थे विहारे धर्मश्रवणार्थं गते तस्य भार्यायाः माता तं द्रष्टुम् आगता। सायंभोजनवेलायां सा वृद्धा दुहितरं पृष्टवती — “किं त्वं भर्त्रा सह सुखेन वससि?” भार्या स्नेहेन उत्तरं दत्तवती — “एतादृशेन पत्या सह कलहस्य कल्पनापि न शक्यते; एतादृशः शीलवान्, शान्तः, निर्दोषश्च भिक्षुः दुर्लभः एव।”

श्वश्रूः किञ्चित् बधिरा आसीत्, तस्मात् तस्याः समग्रवाक्यात् केवलम् अन्तिमः शब्दः गृहीतः यं सा महत्त्वपूर्णं मन्यते स्म — “भिक्षुः” इति। प्रशंसां घोषणां मत्वा सा उत्थाय उच्चैः अवदत् यत् जामाता गृहजीवनं त्यक्त्वा तापसः अभवत् इति। तत् क्रन्दनं भार्यायाः विस्मितात् मुखात् भृत्येषु, भृत्येभ्यः च प्रतिवेशिषु प्रसृतम्; रात्रिपर्यन्तं सम्पूर्णः मार्गः विश्वसिति स्म यत् गृहस्थः तापसवस्त्रं धृतवान् अस्ति।

यदा गृहस्थः जेतवनात् गृहम् आगतः, तदा तस्य गृहं शोकेन क्षुब्धम् आसीत्; श्रावस्त्याः सर्वे तं लोकं त्यक्तवन्तम् इति विश्वसन्ति इति च तेन श्रुतम्। सः तां जनश्रुतिं हसित्वा सुधारयितुं शक्तः आसीत्। किन्तु सः शान्तमनसा विचारितवान्: शुभलक्षणं वचनं यदा उक्तं विश्वसितं च भवति, तदा तत् निष्फलं न कर्तव्यं न च निराकर्तव्यम्; यत् भाग्येन सत्यम् इति घोषितं, तत् प्राज्ञः स्वप्रयत्नेन सत्यं करोति। जनश्रुतेः निराकरणस्थाने सः तां सिद्धिं नेतुं सङ्कल्पितवान्। सः तत्क्षणमेव बुद्धस्य समीपं गत्वा प्रव्रज्यां याचितवान्, कालान्तरे च निरन्तरेण साधनेन अर्हत्त्वं प्राप्तवान्।

जेतवनस्य भिक्षवः विस्मिताः अभवन् यत् निरर्थका भ्रान्तिः कथं शीघ्रं पूर्णतया च तेषां सतीर्थ्यम् एकं चीवरं प्रति नीतवती। ते इदं विषयं बुद्धस्य समक्षं निवेदितवन्तः। भगवान् अवदत् यत् एवं प्रकारेण घटनानां शृङ्खला न प्रथमवारम् एव सञ्जाता, तथा च सः पुरा वाराणस्यां यत् अभवत् तदपि कथितवान्।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः धनिनः सत्यनिष्ठस्य वणिजः पुत्रः अभवत्। प्रौढावस्थायां सः विवाहं कृतवान्, तस्य जीवनं च एतावत् निर्दोषम् आसीत् यत् तस्य भार्या अपि स्वस्य बधिरायै मात्रे एकदा अवदत् यत् तस्याः पतिः “वने तापसवत् शीलवान्” अस्ति। वृद्धा “तापसः” इत्येव शब्दं गृहीतवती, पश्चात्कथायाम् इव तमेव विलापं कृतवती, दिनान्तरे च समग्रं गृहं प्रतिवेशश्च विश्वसितवान् यत् तरुणः वणिक् पूर्वमेव तपोजीवनं गृहीतवान्।

यदा बोधिसत्त्वः राजसभातः प्रत्यागतः, तदा तस्य विषये यत् कथ्यते तत् श्रुत्वा सः तां जनश्रुतिं संशोधयितुं क्षणमपि न व्यर्थयत्। सः अचिन्तयत्: “शुभं वचनं सकृत् उक्तं सत् निष्फलं न पतेत्। यतः ते मां तापसम् इति घोषितवन्तः, अहम् अवश्यमेव तापसः भविष्यामि।” तस्य सङ्कल्पस्य शैत्यात् पूर्वमेव सः विदायाय प्रस्थितवान्।

बोधिसत्त्वः ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः समीपं गत्वा गृहजीवनं त्यक्तुम् अनुज्ञां याचितवान्। इतीदृशः दक्षः शीलवान् च प्रजाजनः एकस्मिन् भ्रान्तिवचने एव आधारभूते धनं, विवाहं, पदं च त्यक्तुं प्रवर्तते इति राजा विस्मितः सन् सूक्ष्मं पृष्टवान्। बोधिसत्त्वः गाथया प्रत्यवदत् — यदा जनाः कञ्चित् मानार्हेण नाम्ना आहूतवन्तः, तदा सः तस्मात् नाम्नः न न्यूनः भवेत्, न च मिथ्या तद् धारयेत्; शुभं नाम एकदा दत्तं सत् सज्जनेन अवरोपणीयं न किन्तु वोढव्यं युगम् भवति; तादृशे वचने उक्ते सति विलासे आनन्दः न अवशिष्यते।

वणिजः निष्ठया प्रसन्नः राजा अनुज्ञां दत्तवान्। बोधिसत्त्वः वाराणस्याः निर्गत्य हिमालयस्य वनानि प्रति गतवान्, पर्णकुटीं निर्मितवान्, एकाकिनः तपस्विनः जीवनम् आरब्धवान्। निरन्तरेण ध्यानेन सः चत्वारि ध्यानानि उच्चाः अभिज्ञाश्च उदपादयत्, जीवनान्ते च ब्रह्मलोके पुनर्जन्म अवाप।

कथां समाप्य भगवान् बुद्धः समवेतेभ्यः भिक्षुभ्यः तत्र स्थितान् जनान् अभिज्ञापितवान्: पूर्वजन्मनः राजा तस्य स्वशिष्यः आयुष्मान् आनन्दः आसीत्, वाराणस्याः धर्मिष्ठः तरुणः वणिक् यः पश्चात् वनतापसः अभवत्, स स्वयं पूर्वजन्मनि बुद्धः आसीत्। श्रावस्त्याः सः गृहस्थः यः इदानीम् एव अर्हत्त्वं लब्धवान्, सः केवलं तस्यैव आदर्शस्य पुनरावृत्तिं कृतवान् यं बोधिसत्त्वः बहुकालपूर्वं जीवितवान् आसीत् — इति भगवान् अवदत्।

कल्याणधर्मजातकं पारिवारिकभोजनसमये अर्धश्रुतं वाक्यम् इति अत्यन्तं सामान्यं प्रसङ्गम् आश्रित्य प्रवर्तते, तथा च पृच्छति यत् यदा सुभाषितं दैवयोगेन कस्मिंश्चित् उक्तं भवति, तदा सत्यनिष्ठेन जनेन किं कर्तव्यम्। गृहस्थः बोधिसत्त्वश्च उभावपि जनश्रुतिं सरलतया निराकृत्य, मुखतः किमपि हानिम् अननुभूय, गृहजीवनं प्रति प्रत्यावर्तितुं शक्तौ आस्ताम्। तथापि तौ द्वावपि तं मार्गं न अवलम्बितवन्तौ। जातकम् एतयोः प्रतिक्रियां स्वयम् एव शिक्षारूपेण उपस्थापयति: शुभलक्षणं यथा कथमपि आगच्छति, तथापि तदनुरूपं जीवितव्यम्; भ्रान्तेः व्याख्यानं कृत्वा मौनेन पूर्वजीवनं प्रति प्रत्यावर्तनरूपः अर्धमार्गः तु जागरणस्य सम्भाव्यं क्षणं अगृहीतं गमयति।

एषा कथा पालिवाङ्मये सर्वत्र प्राप्यमाणं शुभवचनस्य (सुभाषितस्य) शक्तिं प्रति प्राचीनं व्यापकं च गौरवम् अपि प्रतिबिम्बयति। सत्यनिष्ठया उक्तानि वचनानि, यद्यपि दैवयोगेन वा भ्रान्तिश्रवणेन वा, बाध्यकरं मङ्गलफलं वहन्ति इति मन्यन्ते स्म। पश्चात् तानि निराकर्तुं स्वपुण्यस्य अपव्ययः इति गण्यते स्म; तानि सिद्धानि कर्तुं च दैवघटनां सुविचारितं धार्मिकं कर्म कर्तुम् इति। एवं पठिते जातकं न केवलं भ्रान्तेः कथा, किन्तु अप्रत्याशितस्य प्रव्रज्यायाः द्वारं गृह्णीतुं, आत्मनः सच्छीलं प्रशंसन्तं सर्वेषु नामसु मङ्गलतमं नाम पूर्णतया सत्यं कर्तुं च कथा अस्ति।