कर्षकस्य प्लावितः सस्यलाभः
जेतवने बुद्धेन पालिजातकनिकाये जातकसङ्ख्या २२८ इयम् आख्याता, श्रावस्त्यां वसतः कामनीतनामकस्य ब्राह्मणस्य विषये। सः ब्राह्मणः अचिरवतीनद्याः तीरे कृषिकर्मार्थं भूमिं परिष्कृतवान्; बुद्धः भिक्षाटनकाले तेन सह सौहार्देन सम्भाषितवान् कर्मणः प्रत्येकस्मिन् चरणे च प्रोत्साहितवान्। वपनदिने ब्राह्मणः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् सस्यपाके सति सङ्घाय, बुद्धः यस्य शिरोभागे अस्ति, उदारं दानं दास्यामि। किन्तु लवनपूर्वसायं ऊर्ध्वप्रवाहे प्रबलवर्षेण प्लावः समुपस्थितः, यः सम्पूर्णं सस्यं सागरं प्रति नीतवान्; ब्राह्मणः रुदन् गृहं प्रत्यागतः।
बुद्धः तस्य गृहं गतः, स्मारितवान् यत् नष्टं शोकेन पुनः न प्राप्यते, कामविषये (कामसम्बद्धे) प्रवचनं च उपदिष्टवान्; ब्राह्मणः स्रोतापत्तिफले प्रतिष्ठितः अभवत्। पश्चात् यदा भिक्षवः धर्मसभायाम् अस्य प्रशंसां कृतवन्तः, तदा बुद्धः अवदत् यत् पूर्वमपि सः अस्य पुरुषस्य शोकं शमितवान्, ततः वाराणस्याः राज्ञः पुरातनीं कथां कथितवान् यः तस्यैव लोभरोगेण पीडितः आसीत्।
त्रीणि विजितनगराणां राज्ञः प्रतिज्ञा
वाराणस्यां राजकुलस्य द्वयोः भात्रोः ज्येष्ठः राजा अभवत्, धनस्य कामसुखस्य च लोभेन परिचालितः। देवराजः शक्रः, यः अस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः आसीत्, दिवः तं तृष्णां दृष्ट्वा राजानं नम्रीकर्तुं सङ्कल्पितवान्। तरुणब्राह्मणरूपं धृत्वा सः राज्ञः पुरतः आगत्य अवदत् यत् सः तस्मै उत्तरपञ्चालम्, इन्द्रपत्तं, केककं च इति त्रीणि समृद्धानि नगराणि लभेत। त्रयाणाम् अपि शासनस्य प्रलोभनेन चकितः राजा परेद्युः अभियानाय सम्मतः अभवत्।
श्वः पुनरागन्तव्यम्
विषयं तत्क्षणमेव न निश्चित्य राजा परेद्युः प्रस्थानं व्यवस्थितवान्, तावत्कालं च तस्मै तरुणाय रात्रौ वासस्थानं न दत्तवान्, न च स्वश्रमस्य किञ्चिदपि वेतनम्।
अन्तर्धानं गतायाः प्रतिज्ञायाः राज्ञः शोकः
यदा राजा तरुणं ब्राह्मणम् आह्वातुम् आदिष्टवान्, तदा कोऽपि तं न प्राप्तवान्; सः केवलम् अन्तर्धानं गतः, तेन सह त्रीणि नूतननगराणां प्रतिज्ञा अपि। राजा निराशया मग्नः अभवत्, 'मम यशः अपहृतम्!' इति उक्त्वा आक्रन्दत्। यस्य विजयस्य वास्तविकं स्वामित्वं न कदापि प्राप्तवान्, तस्य विषये शोकः तस्य शरीरे क्षयजः अतिसारः इव प्रादुरभवत्, यं राजवैद्याः यत्नेनापि शमयितुं न शक्तवन्तः।
शक्रः वैद्यरूपेण प्रत्यागच्छति
शक्रः पुनः अधः अवलोकितवान्, अपूर्णलोभस्य अनेन विचित्रेण रोगेण वाराणस्याः राजा ग्रस्तः इति दृष्ट्वा। ब्राह्मणवैद्यरूपं धृत्वा सः राज्ञः पार्श्वम् आगत्य शुल्कम् अयाचित्वा तं स्वस्थं कर्तुं प्रस्तुतवान्।
यं रोगं वैद्यः नामाभिधातुं न शक्नोति
राजा वैद्यस्य समक्षं स्वकष्टं प्रकटितवान्, व्याख्यातवान् यत् तस्य रोगः नष्टानां नगराणां वार्तामेव स्वलोभाच्च उत्पन्नः, तथा च तत् स्वयम्-रचितया गाथया प्रकाशितवान्। सः इच्छति स्म यत् त्रयः दुर्गाः तेषां शिखरेषु उन्नताः निर्मीयेरन्; यतः ते प्राप्तुं न शक्यन्ते, अतः सः स्वस्थतां याचितवान् — 'हे ब्राह्मण, लोभदासं मां चिकित्स।'
लोभदासस्य कृते वैद्यः नास्ति
शक्रः गाथया प्रत्यवदत्, यया सः स्पष्टं विभेद यत् औषधं किं स्पृशितुं शक्नोति, किं न: 'कृष्णसर्पदंशं ये शमयन्ति; प्राज्ञाः पिशाचैः कृतान् व्रणान् निवारयन्ति। लोभदासं कोऽपि वैद्यः सम्पूर्णं कर्तुं न शक्नोति; चलितचित्तस्य आत्मनः कः प्रतीकारः?' सर्पविषं पिशाचशापः च वैद्यकलया वशं यान्ति, किन्तु तृष्णाज्वरः ईदृशेन उपचारेण न शाम्यति, इति सः अभिप्रेतवान्।
चत्वारि वस्त्राणि, चत्वारि पात्राणि, चत्वारि शय्याः
ततः शक्रः राजानं स्वकीयात् अभिलाषात् युक्तिभिः निवर्तितवान्। यदि तस्मै त्रीणि नगराणि युगपत् दीयेरन्, तथापि सः चत्वारि वस्त्राणि युगपत् धारयितुं न शक्नुयात्, न च एकस्मिन् भोजने चतुर्भिः पात्रैः भोक्तुं, न च एकस्यां रात्रौ चतुःशय्यासु शयितुम्। यत् एकस्य शरीरस्य वास्तविक-उपयोगात् अतिरिच्यते, तत् सत्यं लाभं न, केवलं स्वार्थाय वहितः भारः एव। लोभः सर्वपापानां मूलम् इति सः अचेतयत्, यान् तं प्रियं मन्यते, ते महानरकं लघुनरकं च प्रपतन्ति।
लोभविरमेण स्वस्थः राजा
एतत् श्रुत्वा राजा अन्ततः अवगतवान् यत् लोभः एव तत् मूलं यतः सर्वविधं पापं प्रवर्धते, तथा यत् कदापि उपयोक्तुं न शक्यते, किं पुनः भोक्तुं, तस्य अन्वेषणं स्वयम् एव रोगः। यदा तस्य चित्तं तृष्णां परित्यक्तवत्, तदा तस्य शरीरं यः अतिसारः गृहीतवान् आसीत्, सः ततः मुक्तः अभवत्। शक्रः तं शीले प्रतिष्ठापितवान्, ततः स्वर्गं प्रत्यागतः; तदाप्रभृति राजा उदारभावेन स्थिरचित्तेन च दानानि दत्त्वा सत्कर्माणि कृतवान्।
बुद्धस्य अभिज्ञानम्
कथां समापयन् बुद्धः प्रकटितवान् यत् लोलुपः ब्राह्मणः कामनीतः, यः कामस्य दासः आसीत्, सः तस्मिन् प्राचीने जन्मनि वाराणस्याः राजा आसीत्। सः स्वयं शक्रः आसीत्, यः प्रथमं तरुणब्राह्मणरूपेण तस्य समीपम् आगतवान्, ततः वैद्यरूपेण प्रत्यागतवान्, इति बुद्धः अवदत्।
विजयात् अधिकं स्थितं शिक्षणम्
कामनीतजातकं न वदति यत् अधिकं वाञ्छा तदा एव मूढता यदा वाञ्छितं वस्तु साधारणं भवति। इदं दर्शयति यत् एकः राजा समस्तराज्यस्य तृष्णया अधः पतितः, यस्य कदापि स्वामित्वं न आसीत्। सः न कस्यापि वैद्यकलया, अपि तु वास्तविकस्य आवश्यकतायाः सरलगणनया स्वस्थः अभवत्। त्रयाणां नष्टानां नगराणां अपेक्षया स्थायिनी एषा सरला गणना — यत् तृष्णा एकजीवनस्य वास्तविकोपयोगेन मापिता प्रायशः किमपि न धारयति इति तस्य धारणं यदा हस्ते भवति।
ज्ञातव्य-विशेषः
इयं पालिजातकनिकाये जातकसङ्ख्या २२८; जेतवने कथिता, श्रावस्तीस्थस्य कामनीतस्य ब्राह्मणस्य विषये, यस्य सर्वं सस्यम् अचिरवतीनद्याः प्लवेन नष्टम्।
रुग्णः पुरुषः तरुणः न, किन्तु वाराणस्याः राजा स्वयम् अस्ति; तस्य रोगः तेषां त्रयाणां नगराणां शोकेन उत्पन्नः क्षयजः अतिसारः आसीत्, येषां प्रतिज्ञां अन्तर्धानं गतः तरुणः ब्राह्मणः (शक्रः स्वयम्) दत्तवान्।
अस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः शक्रः प्रथमं तरुणब्राह्मणरूपेण राज्ञः समीपम् आगतः, ततः वैद्यरूपेण प्रत्यागतः, यः शुल्कं न अयाचत, यतः लोभस्य औषधं देवानामपि नास्ति।
शक्रस्य गाथा कृष्णसर्पदंशं पिशाचशापं च, यौ उभौ प्राज्ञैः शमनीयौ, लोभदासेन सह विरोधयति, यस्य कृते कोऽपि वैद्यः नास्ति।
राजा केवलं युक्त्या स्वस्थः अभवत्
चत्वारि वस्त्राणि युगपत् धारयितुं, चतुर्भिः पात्रैः भोक्तुं, चतुःशय्यासु एकस्यां रात्रौ शयितुं न शक्यते, कियन्ति नगराणि स्वामी भवेत् अपि।
नैष्क्रम्यम्विषयकाः अधिककथाः
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता