कारण्‍डियजातकम्

जेतवने बुद्धः आयुष्मन्तं सारिपुत्तं प्रति इदम् आख्यानम् अभाषत, यः भिक्षुषु 'धर्मसेनापतिः' इति प्रसिद्धः आसीत्। सारिपुत्तः स्वप्रवासेषु समागतं प्रत्येकं जनं नैतिकोपदेशेन सम्बोधयति स्म, मृगयाजीविनः मत्स्यजीविनः च अपि सम्मिलिताः, यद्यपि ते स्वजीविकां त्यक्तुं वस्तुतः नेच्छन्। ते तस्य वचनं विनयेन शृणुवन्ति स्म, बाह्यतः आदरं प्रदर्शयन्ति स्म, परं यदुपदिष्टं तदनुसरणं कदापि न कुर्वन्ति स्म। अन्ये भिक्षवः एतं प्रतिरूपम् अवलोक्य मृदुतया सूचितवन्तः यत् सः केवलं तान् एव उपदिशेत् ये धर्मं ग्रहीतुं सज्जाः सन्ति। सारिपुत्तः तत् श्रुत्वाऽपि क्षुब्धः अभवत्, किं कस्मैचिदपि उपदेशं निरोद्धुं युक्तम् अस्ति वा इति अनिश्चितः।

विषयस्य निर्णयार्थं बुद्धः वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले घटितम् एकम् अन्यं प्रसङ्गम् अवदत्, यदा बोधिसत्त्वः तक्षशिलायां विश्वविख्यातस्य आचार्यस्य प्रधानशिष्यः आसीत्। एतस्य आचार्यस्य सारिपुत्तसदृशः एव स्वभावः आसीत्। यः कोऽपि तस्य मार्गं प्राप्नोति स्म, तं सः नैतिकनियमैः उपदिशति स्म, तस्य याचनायाः वा परिवर्तनेच्छायाः वा लक्षणस्य अपेक्षां विना। तस्य उपदिष्टाः ग्रामजनाः तस्य आग्रहितानि नियमानि न पालयन्ति स्म, यावत् सः पुनः पुनः उक्तवान्। तस्य स्वशिष्याः अपि एतत् प्रतिरूपं ज्ञात्वा तं प्रार्थितवन्तः यत् यैः जनैः न श्रोतव्यं, तेषु वाक्प्रयासं न व्ययेत्; परं आचार्यः पूर्ववत् एव अवर्तत।

एकदा केचन ग्रामजनाः आचार्यं आमन्त्र्य, सम्मानितेभ्यः आचार्येभ्यः देयानि ब्राह्मणपिष्टकानि ग्रहीतुं प्रार्थितवन्तः। अन्यत्र कार्यव्यासक्तः आचार्यः स्वप्रधानशिष्यं कारण्डियं तस्य स्थाने प्रेषितवान्, सह पञ्चशतं अन्यैः तरुणशिष्यैः यः तस्याधीने अध्ययनं कुर्वन्ति स्म। सङ्घः ग्रामं गत्वा आचार्यस्य नाम्ना दानानि स्वीकृत्य, अरण्यमार्गेण तक्षशिलां प्रति प्रत्यावर्तितवान्।

गृहं प्रत्यावर्तमानः कारण्डियः चिन्तितवान् यत् आचार्यं स्वस्य दोषं कथं दर्शयेत्, किन्तु तस्य प्रत्यक्षं अपमानं न कुर्यात्। मार्गसमीपे शैलनिर्मिता विशाला प्राकृतिकी गुहा आसीत्। कारण्डियः तत्र स्थित्वा बृहत्शिलाः एकैकशः गृहीत्वा गुहामुखे क्षेपयितुम् आरब्धवान्, पुनः पुनः, यथा कस्मिंश्चित् गुरुतरे कर्मणि लीनः। तस्य सहाध्यायिनः दृश्यं दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्, परं किमपि न अवदन्, सः किं करिष्यति इति प्रतीक्षमाणाः।

यदा आचार्यः तस्य विचित्रव्यवहारस्य वार्तां श्रुत्वा स्वयं तत्र आगतः, तदा सः कारण्डियं प्रत्यक्षं पृष्टवान् यत् सः अरण्ये एकाकी गुहायां शिलाः क्षिपन् किमर्थं अस्ति। तस्य सर्वोत्तमशिष्यस्य तत्र लीनता असम्भाव्या आसीत्, अतः आचार्यः कारण्डियस्य अभिप्रायं ज्ञातुम् इच्छति स्म।

कारण्डियः उत्तरं दत्तवान् यत् सः भूमेः सर्वान् गर्तान् नीचप्रदेशांश्च पूरयित्वा, मानवहस्ततलम् इव समग्रां पृथिवीं समां करिष्यति इति इच्छति। सः अवदत् यत् गुहया गुहया गर्तेन गर्तेन सः सततं कर्म करिष्यति, यावत् विषमं जगत् सर्वथा समं न भवति। सः एतत् लघुकार्यं न, अपि तु गम्भीरम् उदात्तं च लक्ष्यम् इव वदति स्म।

आचार्यः स्पष्टम् अवदत् यत् कोऽपि मर्त्यः समग्रां पृथिवीं समीकर्तुं न शक्नोति, कारण्डियः अपि शिलाक्षेपेण अस्या एकाम् अपि गुहां पूरयितुं न सफलः भविष्यति, यावत् सः दीर्घकालं यत्नं करोति। एतत् कार्यं मानवबलात् मानवायुषः च परम् आसीत्; आचार्यः तद् निःसङ्कोचं अवदत्, शिष्यः स्पष्टं सत्यं जानीयात् इति अपेक्षमाणः।

ततः कारण्डियः आचार्यस्य एव वचनानि तस्मै प्रत्यावर्तितवान्। सः अवदत् यत् बलवान् दृढसङ्कल्पश्च अपि पुरुषः पृथिवीं समीकर्तुं वा एकाम् अपि गुहां पूरयितुं वा असमर्थः। तथैव, यः कोऽपि उपदेशं शृणोति, सः तं स्वीकृत्य तदनुसारं जीवेत् इति अपेक्षा अयुक्ता। ये विरुध्यन्ते वा परिवर्तनं न कुर्वन्ति, ते विषमा हठी च पृथिवी इव एव आचरन्ति—यस्याः समीकरणं कोऽपि सम्पूर्णतया न कर्तुं शक्नोति। जनेभ्यः सार्वत्रिकसम्मतिम् अपेक्षमाणं शब्दमात्रेण भूमेः स्वयं समीभवनं प्रत्याशायाः तुल्यम् अवास्तविकम् इति सः अवदत्।

तद् श्रुत्वा आचार्यः सद्यः अवगतवान् यत् तस्य चतुरशिष्यः पूर्वमेव किं दर्शयति स्म। सः अङ्गीकृतवान् यत् पृथिवी कदापि पूर्णतया समा कर्तुं न शक्यते, तथैव सर्वे मानवाः पूर्णसम्मतौ नीतुं न शक्याः, यत्नेन वा दृढतया वा यदि कोऽपि उपदिशेत्। सः कारण्डियस्य प्रज्ञां प्रशस्य, तदारभ्य तेषु जनेषु नैतिकोपदेशस्य आग्रहं शिथिलीकृतवान्, येषु परिवर्तनेच्छायाः लक्षणं नासीत्।

सारिपुत्तं तथा सम्मिलितान् भिक्षून् प्रति कथां समाप्य बुद्धः पात्राणां परिचयं सुस्पष्टं दत्तवान्। तक्षशिलायाः ब्राह्मण-आचार्यः पूर्वजन्मनि स्वयं सारिपुत्तः आसीत्; कारण्डियः, यः गुहोपमया तं शिक्षितवान्, सः स्वयं बुद्धः बोधिसत्त्वरूपेण पूर्वभवे आसीत्। सारिपुत्तः, अवगत्य यत् तस्य दीर्घकालीनः स्वभावः जन्मान्तरेषु पूर्वमपि दृष्टः सौम्यतया संशोधितश्च आसीत्, तं उपदेशं हृदि अधारयत्।

कारण्डियजातकं पालिग्रन्थस्य खुद्दकनिकायस्य जातकसङ्ग्रहे कथा-सङ्ख्या ३५६ इति प्रसिद्धम् अस्ति; तत् सर्वत्र मान्यतायाः पालि टेक्स्ट सोसायटी संस्करणस्य तृतीयभागे प्राप्यते। तत् प्रज्ञापारमितायाः—विवेचनस्य पूर्णतायाः—बौद्धशिक्षायाः अन्तर्गतम् अस्ति, यतः तस्य पाठः परिस्थितिं प्रज्ञया पठितुं यथा, तथैव अन्यं जनं सौम्यतया संशोधयितुम् अपि अस्ति। न तु उपदेशः निष्फलः इति तत्र प्रतिपाद्यते, अपि तु शिलाक्षेपेन पृथिव्याः समीकरणं यथा न सम्पद्यते, तथैव बलात् उपदेशेन सर्वे जनाः सम्मतौ न नीयन्ते। प्राज्ञः आचार्यः प्रयत्नं तत्र नियोजयति यत्र तस्य मूलं प्रस्फुटति, न तु तत्र क्षीयते यत्र भूमिः कदापि समा न भविष्यति।