कासाव जातकम्

जेतवने बुद्धेन देवदत्तं प्रति इदम् आख्यानम् अभाषत। तस्य आरम्भः राजगृहे अभवत्। तस्मिन् काले धर्मसेनापतिः सारिपुत्तः वेणुवने पञ्चशतैः भिक्षुभिः सह निवसति स्म। देवदत्तः, यः सङ्घभेदानन्तरं स्वानुयायिभिः भिक्षुभिः सह, गयाशीर्षे निवसति स्म। तदा राजगृहस्य नागरिकाः भिक्षादानार्थं मिलित्वा धनं सङ्गृह्णन्ति स्म। तत्र वणिजः एकः आगत्य सुगन्धितं सुन्दरं पीतचीवरं आनीय स्वदानरूपेण तेषु संयोक्तुम् अयाचत।

नागरिकाः प्रचुरानि दानानि आनयन्, सर्वाणि नगदधनरूपेण। एकमेव शेषं तत् चीवरम् आसीत्। जनसमूहः अवदत्—'इदं सुगन्धितं सुन्दरं चीवरम् अवशिष्टम् अस्ति। कस्मै प्रदेयम्—आयुष्मते सारिपुत्ताय, अथवा देवदत्ताय?' केचित् सारिपुत्तं पक्षपाततः अन्वमोदन्त। अन्ये अवदन् यत् सारिपुत्तः कतिपयदिनानि स्थित्वा यथेष्टं परिभ्रमिष्यति, देवदत्तस्तु सदा तेषां नगरसमीपे निवसति, सौभाग्ये दुर्भाग्ये वा तेषां आश्रयः अस्ति। ते मतं गृहीतवन्तः; बहुमतं देवदत्तस्य पक्षे अभवत्। सः तत् चीवरं खण्डशः छित्त्वा पुनः सीव्य सुवर्णवर्णेन रञ्जयित्वा धारितवान्।

तदैव श्रावस्त्याः त्रिंशद् भिक्षवः शास्तारं वन्दितुं गतवन्तः। कुशलप्रश्नानन्तरं ते सर्वं न्यवेदयन्। ते अपि अवदन् यत् देवदत्तः एतत् साधुचिह्नं धारयति, यत् तस्य अनुचितम् आसीत्। बुद्धः उत्तरं दत्तवान् यत् एतत् प्रथमं न, देवदत्तः साधुवेषम् अत्यनुचितम् अपि अधारयत्, पूर्वमपि एवमेव कृतवान्। ततः सः पुरातनीं कथां प्रावर्तयत्। सा जातकसङ्ग्रहे २२१ सङ्ख्यकं जातकम् इति अभिलिखिता अस्ति।

पुरा ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां राज्यकाले बोधिसत्त्वः (तस्मिन् पूर्वजन्मनि बुद्धत्वाय प्रवर्तमानः) हिमालयप्रदेशे गजरूपेण जातः। सः अशीतिसहस्रवन्यगजानां यूथस्य स्वामी आसीत्, अरण्यभूमौ च निवसति स्म।

वाराणस्यां निवसन् एकः दरिद्रः पुरुषः हस्तिदन्तापणे कर्मकरान् वलयाः अन्यानि च विविधानि हस्तिदन्तभूषणानि निर्मिमाणान् दृष्टवान्। सः तान् पृष्टवान् यत् यदि सः गजदन्तान् प्राप्नुयात्, तर्हि ते तानि क्रीणीयुः वा इति। ते 'आम्' इति अवदन्। अतः सः शस्त्रं गृहीत्वा पीतचीवरं धारितवान्। सः शिरसि आवरणपट्टिकां बद्ध्वा प्रत्येकबुद्धस्य रूपं धृतवान्—यः एकाकी, गुरुं विना बुद्धत्वं प्राप्नोति, परं अन्यान् उपदिशति न—गजानां मार्गे स्थितवान्।

सः शस्त्रेण एकं गजं हत्वा, तस्य दन्तान् वाराणस्यां विक्रीय जीविकाम् अलभत। तदनन्तरं सः बोधिसत्त्वस्य यूथस्य अन्तिमम् एव गजं सर्वदा हन्ति स्म। दिने दिने गजाः न्यूनाः अभवन्। ते बोधिसत्त्वं गत्वा, संख्या कथं न्यूना भवति इति पृष्टवन्तः। सः कारणं ज्ञातवान्। सः चिन्तितवान् यत् गजानां गमनमार्गे कश्चित् पुरुषः प्रत्येकबुद्धस्य रूपं धृत्वा स्थितः स्यात्, सः एव हन्ता स्यात्। सः तत् अन्वेष्टुं सङ्कल्पितवान्।

एकदा सः अन्यान् गजान् पुरतः प्रेष्य स्वयं पृष्ठतः अनुगतवान्। पुरुषः बोधिसत्त्वं दृष्ट्वा शस्त्रेण तं प्रति धावितवान्। बोधिसत्त्वः परावृत्य स्थितवान्। सः चिन्तितवान् यत् सः तं पुरुषं भूमौ पातयित्वा हनिष्यति, अतः स्वशुण्डाम् अप्रसारयत्। तदा तेन पुरुषस्य धृतानि पीतचीवराणि दृष्टानि। सः चिन्तितवान् यत् तेषु पवित्रेषु चीवरेषु सः आदरं प्रदर्शयेत्। अतः सः शुण्डां निवर्तितवान्।

बोधिसत्त्वः उच्चैः आहूय पुरुषं पृष्टवान् यत् किं साधुतायाः ध्वजरूपं तद् वस्त्रं तस्य कृते अनुचितं न, तथा च किमर्थं तत् धारयति। सः द्वे गाथे उक्तवान्। यदि पापयुक्तः कश्चित् पीतचीवरं धारयितुं साहसं करोति, यस्मिन् संयमस्य चिन्ता नास्ति, सत्यस्य प्रेम च नास्ति, तर्हि सः तादृशस्य चीवरस्य योग्यः न। परन्तु यः पापं निर्गमयति, शीले दृढः, कामनियमने सत्यप्रेम्णि च प्रमुखतया सावधानः, सः एव पीतचीवरस्य यथार्थतः अधिकारी अस्ति। एतैः वचनैः बोधिसत्त्वः तं पुरुषं तिरस्कृतवान्। तं प्रति सः अवदत् यत् सः पुनः तत्र कदापि न आगच्छेत्, अन्यथा मरणं प्राप्स्यते; एवं सः तं प्रतिगमयति स्म।

उपदेशानन्तरं बुद्धः जन्म अभिज्ञापितवान्। देवदत्तः गजान् हतवान् पुरुषः आसीत्, यूथस्य प्रधानः तु स्वयं आसीत्।

काषायजातकं, सङ्ख्या २२१, एकस्मिन् श्लोके स्मर्यते, यः वदति यत् चीवरं कस्मिन् अर्थे मूल्यवत् भवति। गजः किमपि व्रतं न गृह्णाति, तथापि सः वस्त्रस्य सम्मानं करोति, यतः सः जानाति तत् किं प्रतिनिधीकरोति; अतः सः धारकस्य हिंसां निवारयति। कथा न वदति यत् चीवरं मनुष्यं पवित्रं करोति; अपि तु विपरीतं वदति—यत् चीवरं तस्य भवति यस्य आचरणं स्थिरं इच्छाश्च संयताः सन्ति। पृष्ठकथायां देवदत्तस्य चीवरस्वीकारः अपि तस्मिन् एव योग्यताप्रश्ने सम्बद्धः। त्यागस्य प्रतीकं विश्वासः अस्ति, तत् धारयितुः तस्य अनुरूपं जीवितव्यं दायित्वम् अस्ति। यः चीवरं पश्यति, सः तत् किं सूचयति इति स्मरेत्, यः च तत् धारयति, सः तस्य योग्यः भवेत्।