कुक्कुरजातकम्

पालि-त्रिपिटकस्य जातक-सङ्ख्या २२ वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तस्य कथां वदति। नवीने वर्षणे अनन्तरं एकस्यां रात्रौ तस्य राजरथः प्रासादाङ्गणे स्थापितः आसीत्। आर्द्रस्य सुगन्धितस्य चर्मणः आकर्षणेन राज्ञः स्वकीयाः स्निग्धाः सुपुष्टाः मृगयाश्वाः प्रासादात् निर्गत्य रथस्य रश्मीन्, उपधानानि, बन्धनानि च अदशन्।

परदिने प्रभाते सारथिः एतत् विनाशं दृष्ट्वा तत्क्षणं राज्ञे न्यवेदयत्। प्रासादपरिचारकाः, राजकीयाः श्वानाः स्वयमेव अपराधिनः इति अङ्गीकर्तुम् अनिच्छन्तः, तस्य स्थाने प्रासादद्वाराणां बहिः वसतः सामान्यान् मार्गश्वानान् अभियुक्तवन्तः।

कुपितः राजा वाराणस्यां सर्वान् श्वानान् हन्तुम् आदिष्टवान्। सैनिकाः नागरिकाश्च नगरे सर्वत्र दण्डैः कुन्तैश्च मार्गश्वानान् अन्वेष्टुं प्रारेभिरे, प्रासादप्राकारान्तः लालिताः श्वानाः, यथार्थाः अपराधिनः, एकदापि शङ्किताः न वा स्पृष्टाः अभवन्।

जीविताः श्वानाः महाश्मशानं प्रति पलायिताः, यत्र बोधिसत्त्वः तेषां नायकरूपेण निवसति स्म। तेषां भयस्य कारणं ज्ञात्वा, बोधिसत्त्वः तत्क्षणमेव विचारितवान् यत् सामान्यः मार्गश्वा दृढरक्षिते प्रासादपरिसरे प्रविश्य रथं प्राप्तुं न शक्नुयात्। अपराधः प्रासादे लालितेभ्यः श्वभ्यः एव अस्तीति, निरपराधाः च तेषां स्थाने हन्यन्ते इति सः तत्क्षणमेव अवगतवान्।

निर्भयेन मैत्र्या परिपूर्णः बोधिसत्त्वः एकाकी वाराणसीं प्राविशत्, गमनकाले च कोऽपि सैनिकः तस्य प्रति हस्तम् उत्थापयितुं न साहसं कृतवान्। सः प्रासादसोपानानि आरुह्य सिंहासनकक्षं प्रविश्य राज्ञः स्वकीयायाः शय्यायाः अधः शान्तं शरणं प्राप्तवान्। तदनन्तरं विस्मितं राजानं साक्षात् सम्बोधयितुं सः बहिः आगतवान्।

बोधिसत्त्वः राजानं स्पष्टं पृष्टवान् यत् किं तस्य आज्ञा राष्ट्रस्य सर्वान् श्वानान् दोषिणः करोति। यदा राजा अङ्गीकृतवान् यत् तस्य स्वकीयाः प्रासादश्वानः अस्मात् वधात् मुक्ताः आसन्, तदा बोधिसत्त्वः उक्तवान् यत् दुर्बलान् हत्वा समानसन्दिग्धापराधार्थं विशेषाधिकारिणः रक्षन् राजा न्यायं न अपि तु अत्याचारं करोति। यथार्थः विचारः सर्वान् प्राणिनः समे निष्पक्षे तुलायन्त्रे तोलयितव्यः इति सः अवदत्।

स्वकथनं प्रमाणयितुम् आदिष्टः बोधिसत्त्वः अम्लं तक्रं कुटितैः कुशतृणैः सह मिश्रयित्वा प्रासादश्वभ्यः दापितवान्। क्षणमात्रेण लालिताः श्वानाः निर्दोषेभ्यः मार्गश्वभ्यः अभियुक्तानां चर्मणां चर्वितखण्डान् वमितवन्तः। एवं यत्र दोषः वस्तुतः आसीत् तत् निःसंशयं प्रमाणितम्।

यं अन्यायं सः प्रायः अकरोत् तस्मात् अनुतापेन अभिभूतः राजा बोधिसत्त्वस्य पुरतः साष्टाङ्गं प्रणमत्। सः स्वराष्ट्रे सर्वेषु प्राणिषु अभयं प्रदत्तवान्, राष्ट्रे सर्वेषु श्वसु प्रतिदिनं मधुरान्नं दातुम् आदिष्टवान्, यत् हत्याकाण्डरूपेण आरब्धं तत् संरक्षणस्य स्थायिनीं राजाज्ञां प्रति परिवर्तितवान्।

राज्ञः मूलाज्ञां यत् अन्यायपूर्णम् अकरोत् तत् तस्य रथस्य क्षतिविषयकः क्रोधः कदापि नासीत्, यतः कोऽपि शासकः तां क्षतिं कृतवन्तं अन्विष्य दण्डयितुम् इच्छेत् एव। अन्यायः केवलं तेषु प्राणिषु सन्देहं प्रक्षिप्य आसीत् येषां रक्षकः कोऽपि नासीत्। सिंहासनसमीपस्थाः प्राणिनः यत् यथार्थतः स्वयमेव कृतवन्तः तस्मात् अपराधात् स्वयमेव मुक्ताः अभवन्। बोधिसत्त्वेन दृढं प्रतिपादितं यत् सत्या तुला तां धारयतः अनुग्रहः कस्मिन् पक्षे अस्तीति अनुसृत्य स्वपाठं न परिवर्तयति।

बोधिसत्त्वस्य नगरप्रवेशः स्वायुधैः स्वसेनया वा न अपि तु सफलः अभवत्। यथार्थतया घटितस्य सत्यस्य सरलं सत्यमेव तस्य रक्षणाय आसीत्, शान्तेन निर्भयेन च वाचा उक्तं सत्यं सिंहासनं प्रति आह्वानं विना समीपं गच्छन्तं कमपि प्रहर्तुं सज्जान् सैनिकान् अपि निरायुधान् करोति।

कथायाः अन्ते बुद्धः राजानं स्वशिष्येण आनन्देन सह अभिज्ञातवान्। तस्मिन् दिने बोधिसत्त्वस्य उपदेशः कुक्कुरोवादः इति विख्यातः अभवत्, सर्वेषां शासकानां न्यायस्य मापकरूपेण दशसहस्रवर्षाणि स्थास्यति इति स्मर्यते। सः दश धर्मगाथाभिः उपदिष्टः, यः रथः छिन्नैः चर्मबन्धैः प्रथमम् एतं सर्वम् अन्यायं प्रेरितवान् तस्यापि अधिकं सः चिरं स्थितवान्।