लक्षणजातकम्

वेणुवने देवदत्तः बुद्धस्य संघात् पञ्चशतैः शिष्यैः सह पृथग् अभवत्, यान् सः स्वानुसरणाय प्रेरितवान् आसीत्। सः कठोरतायां बुद्धस्य स्वीयाम् अपि शिक्षाम् अतिक्रम्य अनुशासनस्य पञ्च कठोरनियमान् प्रस्तावितवान्। सः गयाशीर्षे पृथक् संघं स्थापितवान्, तेन भिक्षुसंघः द्विधा विभक्तः।

बुद्धः स्वौ प्रधानशिष्यौ शारिपुत्रं मौद्गल्यायनं च देवदत्तेन अपहृतान् भिक्षून् पुनः आनेतुं प्रेषितवान्। गयाशीर्षं प्राप्य तौ पञ्चशतान् धर्मम् (बुद्धस्य उपदेशम्) उपदिश्य मार्गैः फलैः च (बोधेः अवस्थाभिः) तान् निर्दिश्य यावत् तेषां चित्तानि पुनः उपदेशाय उन्मुखानि अभवन्। पञ्चशताः सर्वेऽपि शारिपुत्रेण सह वेणुवनं प्रत्यागतवन्तः, देवदत्तस्य अनुयायिनस्तु सर्वथा विकीर्णाः अभवन्।

यदा भिक्षवः देवदत्तस्य पतनात् शारिपुत्रस्य पूर्णां सिद्धिं प्रशंसितवन्तः, बुद्धः तान् अवदत् यत् एषः एव आदर्शः अतिप्राचीनजन्मनि एकवारं पूर्वम् अपि प्रवृत्तः आसीत्। एकः पक्षः पूर्णतः प्रत्यागतः, अपरः सर्वं हारितवान्। सः पालित्रिपिटके जातकसंख्या ११ इति लक्षणजातकम् आख्यातवान्, येन तान् तत् कथं जातम् इति दर्शितवान्।

तस्मिन् दूरे युगे मगधदेशे राजगृहसमीपे बोधिसत्त्वः मृगराजरूपेण जातः, यः स्वपत्न्या राहुलमात्रा सह सहस्रसंख्यकानां मृगाणां महतः यूथस्य नेतृत्वं करोति स्म। तस्य द्वौ पुत्रौ आस्ताम्: लक्षणः, यस्य अर्थः भाग्यवान् इति, तथा कालः, यस्य अर्थः अभाग्यवान् इति। यदा यूथस्य उत्तरदायित्वं विभक्तुं समयः आगतः, सः प्रत्येकं पुत्रं पञ्चशतमृगाणां नेतृत्वाय रक्षणाय च न्यस्तवान्।

यदा शस्यकालः समीपम् आगच्छत्, मृगराजः स्वौ पुत्रौ स्वसमीपम् आहूतवान्। सः चेतितवान् यत् कृषकाः शीघ्रम् एव गर्तान् खनिष्यन्ति, पाशान् स्थापयिष्यन्ति, कृषिक्षेत्राणां परिसरेषु शूलैः सह प्रतीक्षिष्यन्ति, यत् पक्वशस्यानां समीपं गन्तुं साहसं कुर्यात् तं कञ्चन मृगं हन्तुम्। सः उभौ पुत्रौ आदिशत् यत् तौ स्वयूथान् पर्वतीयवनमार्गेषु निवर्तयताम्, यावत् शस्यं सम्यक् सङ्गृहीतं भवेत् तथा भयं निवर्तेत।

कालः पितुः परामर्शं सर्वथा उपेक्ष्य अवदत्। पक्वस्य धान्यस्य मधुरस्वादाय अधीरः सन् सः पञ्चशतमृगान् प्रातः सायं च ग्रामाणां प्रान्तं प्रति नीतवान्, ठीकं तस्मिन् काले यदा कृषकाः स्वक्षेत्राणां समीपतमं रक्षणं कुर्वन्ति। प्रतीक्षमाणाः ग्रामीणाः एषु असुरक्षितेषु कालेषु तस्य यूथस्य पुनः पुनः घातं कृतवन्तः, तस्य संख्यां न्यूनीकुर्वन्तः यावत् कालः प्रत्येकं मृगं हारयित्वा एकाकी गृहं प्रत्यागतवान्।

लक्षणः पितुः निर्देशं न किञ्चिदपि विचलितं कृतवान्। सः यूथं केवलं रात्रेः गभीरतमे भागे चालितवान्, ग्रामात् दूरं गुप्तेषु वनमार्गेषु स्थितवान्, कृषिक्षेत्रेषु जोखिमं न स्वीकृत्य केवलं वन्यवनस्पत्यां चरणाय मृगान् अनुमतवान्। यदा अन्ततः शस्यं समाप्तम् अभवत्, कृषकाः पाशान् वेष्टनानि च अपसारितवन्तः, तदा लक्षणः सर्वान् पञ्चशतमृगान् पुनः गृहं नीतवान्, प्रत्येकं जीवितम् अक्षतं च।

स्वौ पुत्रौ एवं विरोधाभासिनि स्थितौ प्रत्यागच्छतः दृष्ट्वा मृगराजः समवेतस्य यूथस्य समक्षम् एकं श्लोकम् उक्तवान्: यः सदाचारी अनुशासितया मैत्र्या जीवति, सः समृद्धः भविष्यति। लक्षणः अधुना स्वबान्धवानां पूर्णेन परिवारेण परिवृतः समीपम् आगच्छत्, कालः तु तेषां सम्मुखे स्वकीयान् सर्वान् मृगान् हारयित्वा स्थितः आसीत्।

श्रवणार्थं समवेतेभ्यः भिक्षुभ्यः कथायाः पात्राणां परिचयं दत्त्वा बुद्धः समापितवान्। सः स्वयं तस्मिन् दूरे जन्मनि प्रज्ञावान् मृगराजः पिता च आसीत् इत्यवदत्। लक्षणः, यः स्वपूर्णयूथेन सह अक्षतः प्रत्यागतः, सः शारिपुत्रः आसीत्; कालः तु, यः अधीरतया प्रमादेन च सर्वं हारितवान्, सः देवदत्तः आसीत्। गयाशीर्षे भिक्षुभिः यः आदर्शः अधुना दृष्टः, एकः पक्षः अनुशासनेन पूर्णतया सुरक्षितः अपरः प्रमादेन विकीर्णः, सः एवं दर्शितः यत् सः केवलः संयोगः नासीत्, अपि तु भिन्नयोः द्वयोः जीवनयोः पुनरावर्तमाना एव शिक्षा आसीत्।

सुगमम् एव अस्ति एवं मन्तुं यत् लक्षणः स्वयम्, स्पष्टतया प्रज्ञावान् सफलः च पुत्रत्वात्, कथायाः बोधिसत्त्वः भवेत्। जातककथाः प्रायः बुद्धभाविनं तां भूमिकां ददति या स्पष्टतमं सद्गुणम् आदर्शयति। अयं जातकः एतां धारणां न स्वीकरोति। अत्र बोधिसत्त्वः पिता अस्ति, सः परामर्शदाता यः द्वयोः पुत्रयोः अनुसरणीयम् अनुशासनस्य मानदण्डं निरधारयत्, यद्यपि लक्षणः कालश्च पूर्वमेव दत्तायाः परामर्शायाः द्वे भिन्ने प्रतिक्रिये प्रतिनिधित्वं कुरुतः: शारिपुत्रस्य निष्ठावती अनुवृत्तिः देवदत्तस्य अधीरा अवहेलना च। गभीरा शिक्षा न केवलं प्रज्ञा सफलति मूर्खता च विफलति इति, अपि तु गुरोः परामर्शः, एकवारं स्पष्टतया सद्भावेन दत्तः, फलं तस्य हस्ते समर्पयति यः तं ग्रहीति।

लक्षणः कालश्च उभौ अपि पितुः एकाम् एव चेतावनीं, एकस्मिन् एव समये, समानैः एव शब्दैः प्राप्तवन्तौ। न कोऽपि भ्राता संकटस्य अज्ञानं, सावधानतायाः अपेक्षितस्य विषये भ्रान्तिं वा दावं कर्तुं शक्तवान्। अयं जातकः एतस्मात् परिस्थितिसाम्यात् एव स्वबलं लभते। यदा एकस्मिन् एव ज्ञाने सह एकस्मिन् एव जोखिमे स्थितौ द्वौ पक्षौ इतौ विपरीतौ भाग्यौ प्राप्नुतः, तदा भेदः केवलं तत्र दृश्यते यत् प्रत्येकेन यत् पूर्वम् एव कथितम् आसीत् तस्मिन् कथम् आचरणं चितम्। शारिपुत्रः देवदत्तश्च अपि अन्ततः एकम् एव धर्मं श्रुतवन्तौ, तथापि तस्य प्रत्युत्तरं विपरीतप्रकारैः दत्तवन्तौ।