पूर्वभिक्षुः शास्तुः विरुद्धो भवति
बुद्धः इदं वृत्तान्तं वैशाल्याः समीपे पाटिकारामे निवसन् कथितवान्, सुनक्षत्रस्य भिक्षोः आचरणेन प्रेरितः। सुनक्षत्रः संघं त्यक्त्वा कोरः क्षत्रियः इति नाम्ना तपस्विनां सम्प्रदाये प्रविष्टवान्। संघात् निर्गतः सुनक्षत्रः सर्वत्र घोषयति स्म यत् बुद्धस्य अलौकिकगुणाः न सन्ति, तस्य शिक्षा च दुःखस्य अन्तं न नयति। यदा स्थविरः सारिपुत्रः इमां निन्दाम् आवेदितवान्, तदा बुद्धः क्रोधेन न प्रत्युत्तरं ददौ। प्रथमं स्वकीयाः अलौकिकशक्तीः दर्शयित्वा ततः एकनवतिकल्पेभ्यः पूर्वस्य स्वकीयस्य पूर्वजन्मनः एकं वृत्तान्तं कथितवान्, येन स्पष्टीकृतं यत् सुनक्षत्रः यं मार्गं सम्प्रति प्रशंसति, तं मार्गं बुद्धः पूर्वमेव कियत्कठोरतया परीक्षित्वा परित्यक्तवान् आसीत्।
तपसः सीमायाः परीक्षा
स्वीयजन्मनः पूर्वम् अतीव दीर्घकालात् बोधिसत्त्वः स्वयम् एव ज्ञातुम् इच्छति स्म यत् उग्रा शारीरिकपीडा चित्तं शुद्धं कर्तुं शक्नोति वा। सः आजीविकसम्प्रदायस्य नग्नः तपस्वी अभवत्, यः आत्मनिग्रहस्य सम्प्रदायः आसीत् तथा च यः शिक्षयति स्म यत् पर्याप्तकायक्लेशेन दुःखं दग्धुं शक्यते। अर्धमात्रम् अकृत्वा अस्य साधनस्य चरमसीमां प्राप्तुम् दृढसङ्कल्पः सः जनशून्यं वनं प्रविष्टवान्, सर्वेभ्यः सुखेभ्यः सर्वेभ्यः सहचरेभ्यश्च विच्छिन्नः।
ऋतुपरिवर्तनस्य सहनम्
आट्ठकानामके शीतलपक्षे, यदा भूमिः तुषारैः श्वेतीभवति स्म वायुश्च खड्गवत् छिनत्ति स्म, तदापि बोधिसत्त्वः रात्रौ मुक्ताकाशे स्थितवान्, सूर्योदयानन्तरमेव गुल्मस्य अल्पच्छायां गच्छति स्म। ग्रीष्मस्य प्रचण्डमासेषु यदा पत्राणि शाखासु शुष्यन्ति स्म, प्रस्तराः अपि स्पर्शासहाः भवन्ति स्म, तदा सः विपरीतम् आचरति स्म, मध्याह्ने प्रज्वलिते आतपे स्वशरीरं प्रकाशयति स्म, रात्रौ एव छायां गच्छति स्म। प्रत्येकस्यां ऋतौ सः अधिकं दुःसहं क्लेशं वृतवान् तत्र च स्वयं स्थापितवान्।
सर्वाधिकं सामान्यम् अप्रियं च आहारम्
भोजनसुखस्य सर्वान् लेशान् अपनेतुं बोधिसत्त्वः सर्वान् सुस्वादून् आहारान् निराकृतवान्। सः वनस्य आजीविकविनयस्य च अनुज्ञातानि अवशिष्टानि परुषाणि च खाद्यानि एव अवलम्बितवान्। परम्परया एषा कठोरतमानां तपसां मध्ये गणिता, यान् कोऽपि साधकः कृतवान्। अक्षालितेषु अङ्गेषु रजः मलं च लग्नम्, यावत् त्वक् पुरातनवृक्षत्वचा इव अभवत्। सः श्मशाने निवासं कृतवान्, यत्र मृतानां अस्थीनि विकीर्णानि आसन्, तत्र शिरः उपधाय शयितवान्।
क्रोधरहितम् अपमानसहनम्
श्मशाने एतं मलिनं मौनिनं रूपं दृष्ट्वा ग्रामस्थाः गोपालबालकाश्च कदाचित् उपहसन्ति स्म, प्रकटं तिरस्कारं च कुर्वन्ति स्म, यथा बुद्धः स्वयं पश्चात् महासीहनादसुत्ते बोधिपूर्वतपसां कथने स्मरति। प्रत्येकेन अपमानेन बोधिसत्त्वस्य मनसि क्रोधस्य विद्वेषस्य वा लेशमात्रः अपि नोदपद्यत, इति कथा निर्दिशति।
अभिमानरहिता पूजा
अन्यदा, तस्य अलौकिकसहनशक्त्या चकिताः पथिकाः मालाभिः गन्धैः भोजनैश्च आगत्य तं पवित्रपुरुषम् इति मत्वा प्रणमन्ति स्म। किन्तु एषा श्रद्धा तं पूर्वकालीनात् तिरस्कारात् अधिकं न चालितवती। सः पूजां अपमानं च समानया अचलया शान्त्या ग्रहीतवान्, न प्रशंसा न च निन्दा तं स्थैर्यं भङ्गयितुम् अददात्, यत् स्थैर्यं सः पूर्णतया साधयितुम् सङ्कल्पितवान्।
मरणकाले दर्शनम्
वर्षाणां निरन्तरेण कठोरेण अनुशासनेन तस्य शरीरं अन्तं प्रति क्षीणम् अभवत्, मरणं समीपं यदा आगतं तदा बोधिसत्त्वः यां मुक्तिं अन्विष्यति स्म, तां न प्राप्तवान्। तस्य जीवनस्य अन्ते सः नरकयातनायाः दर्शनं कृतवान्, यः निष्फले आत्मपीडने मनुष्यजन्म व्यर्थीकृतवतः प्रतीक्षते। तस्मिन् मरणसमीपस्य स्पष्टतायाः क्षणे सः अन्ततः अवगतवान् यत् एवं शरीरस्य दण्डनेन न तृष्णा दह्यते न च चित्तं शुध्यति, तस्य सम्पूर्णः तपोयत्नः भ्रान्तः मार्गः आसीत्।
दुर्लभमोहत्यागः
दीर्घकालं यावत् केवलेन हठिना अभिमानेन यत् तपः धारितवान् तस्मिन् संलग्नः न भूत्वा, बोधिसत्त्वः तां मिथ्यादृष्टिं तत्क्षणमेव त्यक्तवान् यदा सः तस्याः मिथ्यात्वं जानाति स्म। अन्तिमे क्षणे जीवनभरस्य मिथ्याविश्वासं त्यक्त्वा सः यं नरकं क्षणं दृष्टवान् तत्र न पतितवान्। तस्य स्थाने सः देवलोके उत्पन्नः, अपमाने सम्माने च तस्य समत्वं तस्मिन् अपि क्षणे तं धारितवत्, यदा तस्य स्वीकृता विधिः तं विफलीकृतवती।
बुद्धस्य आत्मप्रकाशनम्
इमं प्राचीनं वृत्तान्तं पूर्णतया कथयित्वा बुद्धः सभायै घोषितवान् यत् सः स्वयमेव एकनवतिकल्पेभ्यः पूर्वः सः नग्नः तपस्वी आसीत्, यः लोमहंसजातके क्रमाङ्कः ९४ इत्यत्र अभिज्ञातः। स्वस्य अन्तिमबोधेः बोधिवृक्षमूले बहुकालं पूर्वं सः स्वानुभवेन निश्चितवान् यत् केवलया आत्मपीडया किमपि न लभ्यते। सुनक्षत्रस्य दावा यत् बुद्धस्य मार्गः दुःखं अन्तयितुं न शक्नोति इति, तस्य उत्तरं तर्केण न, किन्तु बुद्धस्य स्वीयेन परीक्षितेन इतिहासेन दत्तम्: सः यस्मिन् अतिवादस्य मार्गे सुनक्षत्रः सम्प्रति प्रशंसति स्म, तस्मिन् मार्गे सः स्वयं गतवान् आसीत्, तं च शून्यं दृष्टवान् आसीत्।
एकनवतिकल्पान् अतिक्रम्य स्थितः उपदेशः
लोमहंसजातकं, यस्य नाम तत्र वर्णितानां तपसां तीव्रतायाः कारणात् 'रोमाञ्चकरम्' इत्यर्थं धारयति, तत् पिटकस्य कठोरतमेषु सावधानवाक्येषु एकम् अस्ति, यत् पीडां प्रगतिं मत्वा भ्रमं निवारयति। तत् शिक्षयति यत् न क्रूराणां तिरस्कारः न च भक्तानां प्रशंसा स्थिरं चित्तं विचालयितुं दातव्या। मुक्तेः वास्तविकं कार्यं न तत्र अस्ति यत् शरीरं कियत् क्लेशं सोढुं शक्नोति, किन्तु तत्र यत् समत्वेन स्पष्टं द्रष्टुं शक्यते यत् वस्तुतः दुःखात् परं किं नयति, किं च न नयति।
ज्ञातव्य-विशेषः
लोमहंसजातकं सिद्धान्तग्रन्थस्य कथा-संख्या ९४ अस्ति, यत् वैशाल्याः समीपे पाटिकारामे उपदिष्टम्।
भगवान् बुद्धः इदं जातकं सुनक्षत्रं भिक्षुं प्रति उत्तरस्वरूपं कथितवान्, यः संघं त्यक्त्वा तस्य निन्दाम् अकरोत्।
तस्मिन् पूर्वजन्मनि, एकनवतिकल्पेभ्यः पूर्वम्, बोधिसत्त्वः नग्नः आजीविकतपस्वी आसीत्।
मरणसमीपे तेन नरकस्य दर्शनं लब्धम्, तथा च तेन अवगतं यत् तपः भ्रान्तः मार्गः आसीत्।
सः देवलोके उत्पन्नः, एषः प्रसङ्गः च भगवतः बुद्धस्य स्वकीयैः बोधिपूर्वतपोभिः सह, यानि महासीहनादसुत्ते वर्णितानि सन्ति, समानान्तरः अस्ति।
उपेक्षाविषयकाः अधिककथाः
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता