महिलामुख जातकम्

बुद्धः इमां कथाम् आख्यत्, पालिसङ्ग्रहे क्रमाङ्कः २६ इति निर्दिष्टाम्, एकस्य भिक्षोः विषये यः देवदत्तस्य शिष्येण (यः बुद्धस्य प्रतिद्वन्द्वी अभवत्) पुनः पुनः प्रेरितः भिक्षाटनं त्यक्त्वा देवदत्तस्य निवासे विलासिभोजनं कर्तुं प्रवृत्तः आसीत्। यदा भिक्षुः आविष्कृतः बुद्धस्य समक्षम् आनीतः च, तदा प्रकटितम् यत् तद् भोजनं देवदत्तस्य स्वकीयेन अधर्माचरणेन लब्धम् आसीत्। पूर्वजन्मनः कथया बुद्धः दर्शितवान् यत् सङ्गतिः, सा सत्या वा असत्या, चरित्रं कथं सहजतया पुनर्निर्मातुं शक्नोति।

ब्रह्मदत्तस्य शासनकाले वाराणस्यां बोधिसत्त्वः राज्ञः अमात्यः आसीत्; राज्ञः राजगजः महिलामुखनामा, सर्वेषु राज्येषु सद्गुणी सौम्यः च इति प्रसिद्धः, कमपि न हिंसति स्म। प्रतिदिनं रात्रौ चौराणाम् एकः समूहः गजशालायाः समीपे समवेतः भूत्वा गृहभङ्गस्य विस्तृतां योजनां कुर्वन् स्थाने प्रतिरोधं करोति चेत् कस्मैचित् अपि दयां न दर्शयेत् इति वदन्तः सम्भाषन्ते स्म। एतानि संलापानि पुनः पुनः शृण्वन् गजः विश्वसिति स्म यत् चौराः तस्य एव समक्षं स्वशिक्षाः उपदिशन्ति, ततः निश्चितवान् यत् क्रूरता एव जीवनस्य उचितः मार्गः इति।

महिलामुखस्य परिवर्तनं पूर्णं शीघ्रं च आसीत्। सः स्वकीयं महाव्रतम् (गजस्य पालकः तथा आरोहकः) अहन्, ततः परम् यः कोऽपि तस्य समीपम् आगच्छति स्म तं हिंसितुं प्रवृत्तः, स्वशालां भङ्क्त्वा सम्पूर्णं राजपरिसरं भीतं कृतवान्। भयभीतः राजा स्वस्य प्रज्ञावन्तम् अमात्यं बोधिसत्त्वं प्रति वलित्वा पृष्टवान् यत् कः रोगः अथवा कः उन्मादः इमं सौम्यं प्राणिनं ग्रस्तवान्।

बोधिसत्त्वः गजं परीक्ष्य ज्वरं, क्षतं, शारीरिकव्याधिं वा न दृष्टवान् यत् परिवर्तनं व्याख्यातुं शक्नुयात्। गजपालकान् प्रश्नयन् सः ज्ञातवान् यत् रात्रौ चौराः सत्यं गजशालायाः समीपे समागत्य सम्भाषन्ते स्म। सः निष्कर्षं कृतवान् यत् गजस्य भ्रंशः शरीरस्य कस्यचित् रोगात् नासीत्, अपि तु दुष्टवाचः निरन्तरं पुनः पुनः श्रवणात्, यत् तस्य एव कृते उपदेशवत् आत्मसात् कृतम्।

बोधिसत्त्वस्य परामर्शेन राजा सज्जनान्, मुनीन्, ब्राह्मणान् च गजशालायाः समीपे उपवेष्टुम् आज्ञापितवान्, ते च तस्य श्रवणे सद्गुणस्य विषये वदन्तु इति। ते उपदिष्टवन्तः यत् न कस्यचित् पीडनं न हिंसा च कर्तव्या, तथा सद्गुणिनः दीर्घसहिष्णवः, प्रेमपूर्णाः, दयालवः च भवन्ति। महिलामुखः एतानि वचनानि तथैव श्रुतवान् यथा पूर्वं चौराणां क्रूरताम्, तथा च विश्वसितवान् यत् एषः मृदुः पाठः अपि तस्य एव कृते अभिप्रेतः। तस्य मूलस्वभावः पूर्णतया पुनः प्रकटितः, तं पूर्ववत् तस्य यत् अहिंसा कृते प्रसिद्धः आसीत् तत्र पुनः स्थापयित्वा।

उपदेशं समापयन् बुद्धः द्वयोः जन्मनोः पात्राणि परिचितवान्। देवदत्तस्य भोजनेन विप्रलब्धः विश्वासघाती भिक्षुः महिलामुखः गजः आसीत्, आनन्दः राजा आसीत्, स्वयं च बुद्धः मन्त्री आसीत्, यः गजस्य क्रूरतायाः मूलम् अन्विष्य तस्य स्थाने तादृशम् एव सद्गुणस्य स्थिरं श्रवणं निर्धारितवान्।

बोधिसत्त्वस्य उपायः सूक्ष्मतया उल्लेखनीयः। सः गजं दृढतरं न बद्धवान्, न च प्रहारेण वशीकृतवान्, न च तस्य शालायाः सर्वथा निष्कासनं कृतवान्; एतानि प्रतिक्रियाणि हिंसां दमयेयुः, किन्तु तस्याः उत्पत्तिकारणम् अस्पृश्य एव। तस्य स्थाने सः तं हानिं जनितवान् यन्त्रणां लगभग यथावत् पुनरुत्पादितवान्— निरन्तरं पुनः पुनः श्रवणं, वाचः वैयक्तिकोपदेशरूपेण आत्मसात्करणम्— केवलं तस्य विषयं क्रूरतातः सद्गुणे परिवर्तितवान्। कथायाः विश्वासः यत् एतत् कार्यं करिष्यति, एकस्मिन् एव गजमनःविषयके अनुमाने आधारितः अस्ति। सः स्वभावतः दुष्टः न आसीत्, अपि तु अतीव प्रभावशीलः आसीत्; यया प्रभावशीलतया सः भयानकः अभवत्, तयैव सम्यक् सङ्गत्या सः पुनः सम्पूर्णतया सौम्यः भवितुम् अर्हति।

पृष्ठकथायां विप्रलब्धः विश्वासघाती भिक्षुः, यः देवदत्तस्य आतिथ्येन भिक्षाटनात् विचलितः, गजस्य भ्रंशेन आश्चर्यजनकसाम्येन प्रतिबिम्बति। उभौ असत्प्रभावस्य निरन्तरसामीप्यात् दुष्कर्मं प्रति प्रेरितौ, न तु कस्यचित् चारित्र्यदोषस्य उदयेन। बौद्धटीका अस्य युग्मस्य विषये एकां सूचनां पश्यति यत् सद्गुणः, यत्र गभीरमूलः अपि स्यात्, विपरीतस्य निरन्तरसम्पर्कात् विरलतया एव रक्षितः भवति। सङ्गतिं सावधानतया वरणस्य विवेकः आध्यात्मिकसाधनायाः कस्यचित् एकाकिनः सङ्कल्पशक्तेः प्रयोगात् न्यूनः नास्ति, यतः जनाः यान् समीपे अनुमन्यन्ते, तेषां वचनानि एव अन्ततः तेषां हृदयं रूपयन्ति।