मित्तविन्दजातकम्

जेतवने निवसन् शास्ता इयं कथाम् अकथयत्, एकस्य अवशस्य भिक्षोः विषये यः स्वकीये विचारे दृढम् आसक्तः आसीत् तथा सहभिक्षुणां संशोधनं न स्वीकरोति स्म। यदा भिक्षवः तस्य आचरणं निवेदयामासुः, तदा शास्ता अवदत्—‘अयं तस्य अवशतायाः प्रथमः दुःखहेतुः न भवति’ इति—ततः अतीतस्य एतस्याः कथायाः वर्णनम् अकरोत्। एषा कथा पालित्रिपिटके एकनिपाते जातकसङ्ख्यायां १०४ इति सुरक्षिता अस्ति।

काश्यपबुद्धस्य काले वाराणस्यां अशीतिकोटिधनः वणिक् निवसति स्म, यस्य पुत्रः मित्तविन्दकः इति नाम्ना आसीत्। यद्यपि तस्य माता प्रथमे मार्गे प्रतिष्ठिता आसीत् तथा स्वपुत्रं धर्मपथे गच्छन्तं द्रष्टुम् अभिलषति स्म, तथापि मित्तविन्दकः जन्मतः एव कर्कशः श्रद्धाहीनश्च आसीत्। पितुः मरणानन्तरं सा स्वपुत्रं शुभे प्रवर्तयितुं यथाशक्यम् उपायम् अकरोत्—उपोसथदिने यदि सः शीलानि पालयित्वा विहारे धर्मदेशनायां उपविशेत् तर्हि सा तस्मै सहस्रं मुद्राः दास्यामि इति प्रतिज्ञां कृतवती। सः गतवान्, परं सर्वं धर्मप्रवचनं निद्रया अतिवाहितवान्, किमपि न श्रुतवान्, तथापि स्वीकृतं पारितोषिकम् अग्रहीत्। तेन आरब्धं मूलधनं वणिग्बुद्ध्या परिवर्त्य शीघ्रम् एव स्वयं विंशतिलक्षमुद्राः अर्जितवान्; तत् धनं सत्यभक्तेः स्थाने शून्यस्य आचरणस्य उपरि निर्मितम् आसीत्।

धनेन समृद्धः मित्तविन्दकः समुद्रयानेन वाणिज्यार्थं गन्तुं निश्चितवान्। तस्य माता तं निवारयितुम् अयाचत्, स्मारयन्ती यत् तेषां गृहे धनं पर्याप्तं वर्तते, समुद्रश्च अविवेकिनः ग्रसति इति। सः न चलितः; यदा सा मार्गावरोधाय तं परिवेष्ट्य अतिष्ठत्, तदा सः तस्याः प्रहारं कृत्वा तां पादाभ्यां अतिक्रम्य नावम् आरुरोह। समुद्रयात्रायाः सप्तमे दिने नौका सहसा जले स्तब्धा अभवत्, इव सा समुद्रतले बद्धा आसीत्। नाविकाः त्रिवारं चिट्ठिका क्षिप्त्वा तं जनं अन्विष्टवन्तः यस्य दुष्कर्मणा यात्रा शापिता; त्रिवारम् अपि चिट्ठिका मित्तविन्दके एव पतति स्म। एकस्य जनस्य कारणेन सर्वस्य नाविकवर्गस्य विनाशम् अनिच्छन्तः ते तं वेणुप्लवे विस्थाप्य अत्यजन्; तस्य अन्तर्धानमात्रेण नौका पुनः चलिता।

प्रवाहेन नीयमानः मित्तविन्दकस्य प्लवः एकं द्वीपं प्राप्तवान्, यत्र स्फटिकप्रासादे चत्वारः देदीप्यमानाः अप्सरसः आसन्; तस्य पूर्वस्य उपोसथस्य अनुकरणजनितं क्षीणं पुण्यं तस्मिन् अवशिष्टम् आसीत्। सप्तदिनानि सः तासु मध्ये आनन्देन निवसति स्म, यावत् अस्थिरता तं रजतप्रासादं प्रति प्रेरितवती, यत्र अष्ट अप्सरसः आसन्; ततः षोडश-अप्सरसयुक्तं रत्नप्रासादम्, अन्ततः द्वात्रिंशत्-अप्सरसयुक्तं सुवर्णप्रासादं च। प्रत्येकं आवासः पूर्वस्मात् उत्कृष्टः आसीत्, परं प्रत्येकवारं तस्य तृष्णा केवलं तीव्रा अभवत्। अन्तिमं प्रासादं त्यक्त्वा सः भीषणेषु जलेषु नौकायाननं कृत्वा एकस्य प्राकारयुक्तस्य नगरस्य दुर्गद्वाराणि प्राप्तवान्, यत् सः देवानां राजधानी इति अमन्यत।

वस्तुतः तत् उस्सदनरकः आसीत्, कर्मणां फलं पुनः पुनः दुःखरूपेण प्रत्यागच्छति इति लोहमयस्य न्यायस्य लोकः। तत्र मित्तविन्दकेन एकः पीडितः जीवः दृष्टः, यस्य शिरसि क्षुरधारयुक्तं चक्रं परिभ्रमति स्म, तत् अस्थिपर्यन्तं छिनत्ति स्म। येन लोभेन सः चत्वारि प्रासादानि अतिक्रम्य आगतः, तेनैव अन्धः भूत्वा सः पीडितस्य शिरसि पद्मदलानां चक्रं किरीटरूपेण पश्यति स्म। ‘सखे, तव धारितं तत् पद्मं मह्यं देहि’ इति सः उच्चैः अवदत्। पीडितः जीवः स्वस्य दण्डकालः समाप्तम् इति हर्षितः सन् तत् चक्रं सहर्षं तस्मिन् प्रक्षिप्तवान्। तत् तत्क्षणम् एव मित्तविन्दकस्य कपाले बद्धम्, अस्थिषु पिषन्निव प्रवृत्तम्। ततः देवरूपेण जन्म प्राप्तः बोधिसत्त्वः अधः दृष्ट्वा अवदत्—‘चतुर्भ्यः अष्टसु, अष्टभ्यः षोडशसु, षोडशभ्यः द्वात्रिंशत्सु सः गतवान्। एवं अनियन्त्रितः लोभः यं प्रेरयति तम् एव ग्रसति, यावत् स्वयं सृजितं चक्रं तस्य शिरसि विश्रामं न प्राप्नोति।’ एतत् उक्त्वा देवः स्वस्य स्वर्गं प्रत्यगच्छत्, मित्तविन्दकः स्वकर्मणां क्षयपर्यन्तं चक्रं वहन् अतिष्ठत्।

उपदेशम् अन्ते नीत्वा शास्ता जन्मनः परिचयम् अकरोत्—‘अयम् अद्यतनः अवशः भिक्षुः स एव मित्तविन्दकः आसीत्, अहं स्वयं च तत् देवः अभवम्।’

एषा जातककथा शीलस्य पारमितां निदर्शयति, यत्र एकस्य पुत्रस्य हिंसा स्वमातरं प्रति, यां सः जनितवान्, सर्वं धनं—वाणिज्येन वा अप्सरसां क्षणिकानुग्रहेन वा अर्जितम्—अतिक्रमति। तस्य दानं कदापि संयमः नासीत्, केवलं मुद्रार्थं कृतः व्यवहारः आसीत्; क्रीतः संयमः न तु धारितः स्वयं विनाशात् कञ्चित् अपि रक्षितुं समर्थः भवति। मित्तविन्दकस्य क्षुरचक्रस्य च रूपं जातकसङ्ख्यायां ८२ (एकनिपात) तथा ३६९ (पञ्चनिपात) इति कथासु पुनः प्रत्यागच्छति, यत्र प्रत्येकं भिन्नस्य अवशस्य भिक्षोः प्रति निर्दिश्य भिन्नरीत्या समाप्तं भवति—एकत्र दूरस्थस्य देवराजस्य एकः श्लोकः, अपरत्र तरुणदेवस्य प्रत्यक्षप्रश्नाः, ततः चक्रं पतति। अत्र त्रयेषु प्राचीनतमायां सरलतमायां च कथायां देवः एकवारं वदति, ततः गच्छति; मित्तविन्दकः स्वयं गृहीतेन चक्रेण एकाकी तिष्ठति। त्रयाणां मध्ये एतत् स्पष्टतमं चित्रम् अस्ति यत् मातुः प्रति अरक्षितः प्रहारः कथं शीघ्रं गणितानां मुद्राणां समग्रजीवनं पराजयति।