मुदुलक्खणजातकम्

जेतवने एकः भिक्षुः स्वीकृतवान् यत् सः भिक्षाटनकाले एकवारं दृष्टायाः स्त्रियाः कारणेन मोहपूर्णां लालसाम् अनुभूतवान्, तथा सः न अध्ययने न च ध्याने स्वं नियोजयितुं शक्नोति। भगवान् बुद्धः तम् अवदत् यत् ध्यानसिद्धौ दीर्घकालं स्थितः बोधिसत्त्वः अपि पूर्वं तथैव विचलितः आसीत्, ततः सः सम्पूर्णां प्राचीनां कथां प्रोक्तवान्।

बोधिसत्त्वः हिमालयात् आगतः तापसः आसीत्, यः पञ्च अभिज्ञाः तथा अष्ट समापत्तयः (उच्चाः दिव्यशक्तयः गाढाः ध्यानसमाधिस्थितयः) अधिगतवान्, पक्षीव आकाशे विहर्तुं समर्थः। वाराणस्याः एकः राजा भिक्षाटनकाले तं दृष्ट्वा तस्य पवित्रतया अभिभूतः सन् ऋषिं राजोद्याने निवसितुं निमन्त्रितवान्; राजा षोडशवर्षाणि यावत् शान्तिपूर्वकं तं पोषितवान् तथा परिचर्यां कृतवान्।

राजा यदा विद्रोहं शमयितुं दूरं गतः, तदा तापसः यथापूर्वं भोजनार्थं प्रासादं गतवान्। महिषी मुदुलक्खणा त्वरया तं अभिवादयितुम् उत्थिता, तथा तस्याः त्वरणेन तस्याः वस्त्रम् अपसृतम्, येन सः तस्याः अनावृतं रूपं साक्षात् अपश्यत्। तस्मिन् एकस्मिन् क्षणे तस्य हृदयं कामेन पूर्णम् अभवत्, तस्य कठिनतया अर्जितः ध्यानसमाधिः तत्क्षणम् एव अन्तर्धानम् अगच्छत्। सप्तदिनानि सः स्वं कक्षे अवरुद्ध्य, यां लालसां सः नियन्तुं न शक्नोत्, तया दग्धः अतिष्ठत्।

यदा राजा प्रत्यागत्य तापसस्य व्याधिं ज्ञातवान्, तदा सः तं केवलं अस्वीकृत्य अथवा लज्जयित्वा न समाप्तवान्। सः महिषीं तापसाय पूर्णतया समर्पितवान्, किन्तु गोपनीयरूपेण तां स्वकीययोजनया अनुसरणाय उपदिष्टवान्, यत् सा पवित्रं पुरुषं तस्य स्वकीयेन विकारेण परित्रातुं प्रयतेत, न तु तस्मै विलासं दद्यात्।

महिषी तापसं एकं परित्यक्तं गृहं नीत्वा गतवती, यत् पथिकाः दीर्घकालं सार्वजनिकं मलस्थानं कृत्वा प्रयुञ्जते स्म; तौ तत्र सह निवसिष्यतः इति सा अवदत्। सा तं मलस्य शुद्धीकरणे नियोजितवती, गोमयेन नवीनं लेपनं कर्तुम् आदिष्टवती—यत् तेन स्वयम् आनेतव्यम् आसीत्—जलस्य आहरणे च अन्यासु अनेकासु सेवासु अपि, कार्याणि यथावश्यकाधिकं दीर्घीकृत्य।

यदा अनन्ताः कार्यकलापाः अन्ततः समाप्ताः, तदा महिषी तस्य श्मश्रुं गृहीत्वा तस्य मुखं स्वाभिमुखं कृष्टवती, चुम्बनार्थम् अन्यत् नहि। सा स्पष्टं पृष्टवती यत् सः कथं स्वं पवित्रः ब्राह्मणः इति विस्मृतवान्। एतत् प्रश्नं तस्य हृदये विद्युद्वत् प्रहतम्। सः सहसा स्वस्य पतनं सम्पूर्णतया अवगतवान्—ध्यानस्वर्गस्य स्वामी मलगृहस्य गोमयानयनाय अधःकृतः, केवलं तस्य दृष्टेः कारणेन यां सः अतिचिरं धारितवान्।

तत्र एव स्वसमाधिं पुनः प्राप्तुं प्रयत्नं न कृत्वा तापसः त्वरया प्रासादं प्रत्यागतवान्, महिषीं राज्ञे पूर्णतया सत्यनिष्ठया यत् घटितं तत् निवेद्य समर्पितवती, ततः पर्वतान् प्रति तत्क्षणमेव प्रस्थितवान्। केवलं यदा सः महिषीं तस्याः सह कल्पितं जीवनं च पूर्णतया त्यक्तवान्, तदैव तस्य ध्यानशक्तयः प्रत्यावृत्ताः, ततः सः षोडशवर्षेभ्यः पूर्वं यथा अभवत् तथैव आकाशम् उत्पतितवान्।

भगवान् बुद्धः उपदेशं समापयन् आनन्दं तं राजानम् इति, उत्पलवण्णां च महिषी मुदुलक्खणेति निर्दिष्टवान्; स्वयं च स एव तापसः आसीत् यस्य षोडशवर्षाणां संयमः एकेन अरक्षितेन दृष्टिपातेन लगभग् विनष्टः आसीत्। पालिपिटके जातकसङ्ख्या ६६ इति एषा कथा निबद्धा अस्ति; भिक्षवे एषा दर्शिता, यत् तस्य स्वकीया अकस्मात् जाता लालसा भविष्यत् बुद्धस्य अपि अनुभूता पूर्वं प्रहीणा च अभवत्, तस्मात् अधिकं विलक्षणा नास्ति इति।

राज्ञः महिषीं तापसाय दानं दत्तुं निर्णयः, न तु साक्षात् अस्वीकृत्य, प्रथमदृष्ट्या आत्मसमर्पणम् इव प्रतीयते; परन्तु सः विपरीतः आसीत्। अस्वीकारेण तापसस्य लालसा अस्पृष्टा गोपनीया च एव अभवत्, एकान्ते क्षयोन्मुखा स्थिता। महिष्या तां कल्पनां वास्तविकगृहकार्यस्य प्रकाशे बहिः आनीय राजा तापसाय तदेव दत्तवान् यत् सः वाञ्छति इति मन्यते स्म। सः विश्वसिति स्म यत् तस्य वास्तवं—मलं, जलं, अनन्ताः कार्यकलापाः च—यत् साक्षात् आज्ञा कदापि साधयितुं न शक्नोति, तत् साधयिष्यति।

तापसस्य शक्तिः स्वमूर्खतां ध्वस्तगृहे ज्ञातवत्पश्चात् क्षणेन न प्रत्यागता; केवलं यदा सः प्रत्यागत्य राज्ञः सम्मुखीभूय महिषीं शारीरिकरूपेण परित्यक्तवान्, तदा एव प्रत्यागता। कथा स्वकीयस्य दोषस्य दर्शनं तथा परित्यागस्य कार्यसिद्धिम् इत्येतयोः मध्ये मौनं भेदं दर्शयति। प्रासादं प्रति प्रत्यावर्तनं त्यागस्य स्वयं आवश्यकम् अङ्गम् इति मन्यते, न तु बोधोदये पश्चात् त्याज्यः औपचारिकः विधिः।