नक्खत्तजातकम्

श्रावस्त्याः समीपे जेतवने निवसन् बुद्धः, तस्य भिक्षवः धर्मसभायां एकं विचित्रं प्रसङ्गं परस्परं चर्चितवन्तः। एकः ग्रामीणः गृहस्थः स्वपुत्रस्य विवाहं श्रावस्त्याः समानकुलजया एकया तरुण्या सह निश्चितवान्; वधूम् आनेतुं वरयात्रायाः दिवसः अपि नियतः आसीत्। प्रस्थानात् पूर्वं गृहस्थः स्वपरिवारस्य अन्तरङ्गमित्रं नग्नं तापसं परामर्शार्थम् उपगतः, पृच्छन् यत् तस्मिन् दिने नक्षत्राणि उत्सवाय अनुकूलानि सन्ति वा। एतत् श्रुत्वा, तस्य दुष्परिणामं जानन्तः भिक्षवः अनुचितस्य परामर्शस्य अनर्थकारितां विषये उच्चैः आश्चर्यं प्रकटितवन्तः।

नग्नः तापसः गहने क्षुभितः अभवत्, यतः विवाहदिनं परामर्शं विना पूर्वमेव निश्चितम् आसीत्। स्वकीयस्य अभिमानस्य अपमानम् आश्रित्य, तां कुलस्य दण्डयितुं इच्छन् सः यावत् ते नक्षत्रविषये तं पृच्छितुम् नागच्छन् तावत् प्रतीक्षितवान्। पूर्वनिश्चितनिर्णयस्य कारणात् स्वं उपेक्षितं इति स्वीकर्तुं विहाय सः तान् तत् पश्चात्तापं कारयितुं सुअवसरम् अपश्यत्।

गम्भीरतया आकाशं प्रति दृष्ट्वा तापसः अघोषयत् यत् तस्मिन् दिने नक्षत्राणि भयङ्करे अशुभे च विन्यासे सन्ति। सः चेतावनीम् अददात् यत् तादृशे शकुने प्रस्थानं कुलाय विनाशं आनेष्यति। दीर्घकालीन-आध्यात्मिकपरामर्शदातरि विश्वस्य ग्रामीणस्य गृहस्थस्य परिवारः तस्य प्रत्येकं वचनं प्रत्यभिजानन् गृहे एव स्थितवान्, निश्चितां घटिकाम् अतिक्रमयन्, वधूपक्षाय परिवर्तनस्य वार्तापि न प्रेषितवान्।

श्रावस्त्यां वधूपक्षीयाः जनाः विवाहभोजाय सज्जाः अभवन्, वरपक्षस्य आगमनं प्रतीक्षमाणाः दिनं यापितवन्तः। विलम्बस्य कारणं निवेदयितुं कोऽपि सन्देशः नागच्छत्, न कोऽपि प्रकटितः। घण्टाः गच्छन्त्यः प्रतिज्ञातस्य वरयात्रायाः कोऽपि लक्षणं न दर्शितवन्त्यः; परिवारः प्रथमं चिन्तितः ततः गभीरं अपमानितः अभवत्। तेषां दृढविश्वासः आसीत् यत् एकः परिवारः यः तान् आदरणीयान् न मन्यते, तेन तान् सार्वजनिकरूपेण लज्जितान् कृतम् अस्ति।

नगरस्य समक्षम् एतां अवमानना सोढुम् अनिच्छुकः वधूपक्षः प्रतीक्षां न कर्तुं निश्चितवान्। तस्मिन् एव सायंकाले तैः श्रावस्त्याः अन्यस्य योग्यस्य तरुणस्य प्रस्तावः स्वीकृतः, सायंकालात् पूर्वम् एव विवाहसंस्कारः सम्पन्नः सन् तां वधूं तस्मै दत्तवन्तः।

परदिने प्रातः मूलवरस्य परिवारः स्वकीयवैवाहिकवेषभूषया आगतः, हर्षेण वधूं गृहं नेतुम् अपेक्षमाणः। परन्तु तेभ्यः सूचना प्राप्ता यत् सा पूर्वसायंकाले एव विवाहिता अभवत्। यः परिवारः तान् प्रतीक्षितवान्, सः इदानीम् अवमाननां तान् प्रति एव प्रत्यावर्तयन् अवदत् यत् नक्षत्रेषु तेषां सूक्ष्मा रुचिः तेषां सर्वस्य मूल्यवतः विनाशकारणं जाता।

यदा विवादः प्रकाशं गतः, तदा तत्र एकः प्रज्ञावान् जनः उपस्थितः आसीत्। तापसस्य नक्षत्रपाठेन परिवारस्य वैवाहिकसम्बन्धः कथं नष्टः इति श्रुत्वा सः एकं श्लोकम् उक्तवान्, यः अस्या शिक्षायाः हृदयं भविष्यति—“मूढः शुभदिनानि प्रतीक्षते, परं लाभः तं अतिक्रामति; लाभः स्वयं लाभस्य शुभनक्षत्रम् अस्ति, किं हि केवलाः तारकाः साधयितुं शक्नुवन्ति?”

स्वभिक्षुभ्यः बुद्धः अवदत् यत् एतादृशी मूढता पूर्वमपि अभिनीता, इति; सः ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः काले वाराणस्यां समानं प्राचीनं प्रसङ्गम् अकथयत्। तत्रापि यत् परिवारः स्वविवाहदिनं पूर्वमेव निश्चितवान्, तत् गृहतापसं नक्षत्राणि प्रति पृष्टवान्। तेन तेभ्यः केवलं मिथ्या चेतावनी दत्ता, तस्य अपि स्वकीयः परामर्शः पूर्वं न पृष्टः इति क्षोभितेन। तत्रापि प्रतीक्षमाणः परिवारः विलम्बं सोढुं अशक्तः सन् स्वदुहितरं अन्यस्मै वराय दत्तवान्। यदा निराशः परिवारः परदिने प्रत्यागतः, तदा एकः प्रज्ञावान् जनः अदर्शयत् यत् नक्षत्राणां तेषां हानेन सह किमपि सम्बन्धः नासीत्; केवलं तेषां स्वकीयः सङ्कोचः एव सम्बन्धस्य हानिं कृतवान्।

पुरातनीं कथां कथयित्वा बुद्धः स्वभिक्षुभ्यः जन्मनः परिचयं कृतवान्। वर्तमानस्य नग्नः तापसः स एव षड्यन्त्रकारी तापसः आसीत् यः प्राचीनायां वाराणसी-कथायां आसीत्। तत्र तयोः परिवारयोः जनाः स्वभूमिकां पुनः एव प्राप्तवन्तः, तथा बुद्धः स्वयं वाराणस्याः प्रज्ञावान् जनः आसीत् यः नक्षत्रेषु प्रतीक्षायाः निरर्थकतां प्रकाशयन् श्लोकम् उक्तवान्।

नक्षत्रजातकं, पालिग्रन्थे खुद्दकनिकायस्य एकनिपाते (“एकानां ग्रन्थः”, जातकसङ्ग्रहस्य प्रथमः विभागः) जातकसङ्ख्या ४९, स्थायित्वं प्राप्तवत्, यतः तस्य लक्ष्यं ज्योतिषं स्वयं न, अपि तु यत् सुलभतया तत् निर्मातुं सक्षमं भवति, तत् कारणविनियोगं (सबबानि प्रस्तुतुं प्रवृत्तिः) आसीत्। तापसस्य आहतः अभिमानः स्वर्गीयचेतावनीरूपेण वेषितः एकस्य परिवारस्य पुत्रवधूं अपहृतवान्, तथा सम्पूर्णं ग्रामं शिक्षितवान् यत् आकाशस्य तत् शक्तिः नास्ति यां उद्यतः हस्तः स्वयं न धारयति। द्वयोः जन्मनोः एषा एव शिक्षा पुनःपुनः प्रत्यावर्तिता। एकमात्रं यथार्थं शुभं क्षणं तत् अस्ति यत् तं कर्तुं मनुष्यः साहसी भवति, यतः लाभः अवसरश्च प्रयासस्य एव अधीनौ, न तु तारकाणां मन्दगत्याः।