पञ्चावुधजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः इयं कथां अकथयत्, एकस्य भिक्षोः विषये यः आध्यात्मिकमार्गे स्वप्रयत्नं परित्यक्तवान्। स्वस्य पतनविषये पृष्टः सः तत् मुक्तकण्ठेन स्वीकृतवान्। तं प्रत्यक्षं निन्दितुं न इच्छन् बुद्धः अवदत् यत् अतीते दिवसेषु प्रज्ञावन्तः सत्पुरुषाः तस्मिन् एव क्षणे अविचलितेन पराक्रमेण विजयं प्राप्तवन्तः यदा त्यागः सुलभतमः इव प्रतीयते। तस्य आचरणे स्थिरस्य पराक्रमस्य स्वरूपं दर्शयितुं सः स्वस्य पूर्वजन्मनः प्राचीनां कथां कथितवान्।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले बोधिसत्त्वः राजकुमाररूपेण जन्म प्राप्तवान्। अष्टशताः ब्राह्मणाः तस्य जन्मसंस्कारे लक्षणानि पठित्वा भविष्यवाणीं कृतवन्तः यत् सः महान् राजा भविष्यति, पञ्च आयुधेषु निपुणतया सर्वेभ्यः अधिकः, समग्रे जम्बूद्वीपे (भारतीय-उपमहाद्वीपस्य प्राचीननाम) अतुलनीयः। एतस्याः भविष्यवाण्याः अनुसारं सः बाल्यात् एव ‘पञ्चायुधः राजकुमारः’ इति नाम्ना आह्वातः।

यथोचितवयसि राजकुमारः प्रसिद्धस्य आचार्यस्य समीपे अध्ययनार्थं तक्षशिलां गतवान्, तत्र युद्धकलां शासनकलां च अधिगतवान्। प्रशिक्षणं समाप्य तस्य आचार्यः तस्मै स्वकीयानि पञ्च आयुधानि अददात्—पञ्चाशत्-बाणयुक्तं धनुः, खड्गम्, भल्लं, गदां, फलकं च, येषां धारणं तस्य जन्मनि भविष्यवाणीतः सूचितम् आसीत्।

वाराणसीं प्रत्यागच्छन् राजकुमारः एकस्य घनवनस्य सीमाम् प्राप्तवान्। तत्रत्याः ग्रामवासिनः त्वरया तं वने प्रवेशं न कर्तव्यम् इति चेतितवन्तः, यतः तत्र ‘लोमग्रहः’ नामकः भयङ्करः राक्षसः निवसति स्म, यः तालवृक्षवत् उन्नतः, कुटीरसमानविशालशिरस्कः च आसीत्, यः प्रत्येकं पथिकं हन्ति स्म। राजकुमारः अभीतः एकाकी एव वनं प्रविष्टवान्।

वृक्षाणां गभीरे राक्षसः यथा वर्णितम् तथैव तस्य पुरतः उत्थितः, उन्नतः भयङ्करश्च, घोषितवान् यत् राजकुमारः तस्य भोजनं भविष्यति। पञ्चायुधराजकुमारः स्वधनुषा प्रत्युत्तरं दत्तवान्, पञ्चाशत् विषाक्तान् बाणान् क्रमशः तस्य प्राणिनः प्रति प्रक्षिप्तवान्।

प्रत्येकः बाणः राक्षसस्य घने जटिले च लोमाच्छादिते शरीरे प्रहृत्य तत्र अनारम्भेण स्थितः, जटाभिः निगीर्णः रक्तं विना। राजकुमारः खड्गम् आकृष्य प्रहरत्; तत् लोमसु स्थितम्। सः भल्लं प्रक्षिप्तवान्; तत् स्थितम्। सः पूर्णबलेन गदया प्रहृतवान्; सा अपि राक्षसस्य चर्मणा गृहीता धृता च अभवत्, येन राजकुमारस्य हस्ते एकमपि आयुधं न अवशिष्टम्।

अद्यापि अविचलितः राजकुमारः दक्षिणेन हस्तेन प्रहरत्, तत् स्थितम्। वामेन हस्तेन प्रहरत्, तदपि स्थितम्। दक्षिणेन पादेन आक्रम्य, ततः वामेन, द्वावपि क्रमेण गृहीतौ। एवं पञ्चधा राजकुमारः जालैः बद्धः अभवत्, प्रत्येकः अङ्गः प्रत्येकं आयुधं च राक्षसस्य शरीरे असहायरूपेण बद्धम्, सम्पूर्णतया तस्य दयायां स्थितम्।

एतादृशः सम्पूर्णतया बद्धः पुरुषः भयस्य लेशमात्रम् अपि न दर्शयति इति विस्मितः राक्षसः प्रत्यक्षं पृष्टवान् यत् सः पुरतः स्थिते निश्चिते मरणे कथं न कम्पते। राजकुमारः उत्तरं दत्तवान् यत् जगति जन्म प्राप्तः प्रत्येकः प्राणी अवश्यं कदाचित् नियतं मरणं प्राप्स्यति, तथा अयं सत्यं तस्य मरणप्रकारस्य विषये भयम् अवशिष्टं न करोति।

राजकुमारः अग्रे चेतावनीम् अयच्छत्—तस्य शरीरस्य अन्तः वज्रमयः खड्गः अस्ति, यं राक्षसः कदापि पचितुं न शक्नुयात्, यदि सः तं समग्रम् अग्रसेत। निश्चितेषु मरणस्य सम्मुखे राजकुमारस्य संयमस्य अपार-परिमाणेन विस्मितः राक्षसः तस्य साहसं मानवेषु अतुलनीयं मत्वा तं अक्षतं मोचितवान्।

राक्षसस्य बन्धनात् मुक्तः बोधिसत्त्वः केवलं न अपसृतवान्। सः नम्रीभूतं प्राणिनं कर्मस्य प्रवृत्तिं तस्य परिणामाश्च उपदिष्टवान्, तथा तस्मात् दिनात् पञ्चशीलानि पालयितुं प्रतिज्ञां प्राप्तवान्। यः राक्षसः पूर्वं पथिकानां घातकः आसीत्, सः अधुना तस्य एव अरण्यस्य रक्षकदेवता अभवत्, तेषां रक्षणं कुर्वन् ये तस्मिन् मार्गे गच्छन्ति स्म, न तु तेषां भक्षणम्।

राजकुमारः वाराणसीं प्रति अग्रे गतवान्, यत्र कालेन सः सिंहासनम् अधिगत्य राजा अभवत्, वने रक्षितं यत् अविचलितं संयमं सदा अनुसृत्य दीर्घं सद्गुणिनं जीवनं यापयन्, यावत् जीवितस्य अन्ते स्वर्गतः।

उपदेशं समापयन् बुद्धः प्राचीनस्य अरण्यस्य राक्षसं लोमग्रहं तस्मिन् एव जन्मनि अङ्गुलिमालम् (हिंसकः दस्युः यः पश्चात् बुद्धस्य स्वकीयेषु भिक्षुषु एकः अभवत्) इति निर्दिष्टवान्, पञ्चायुधराजकुमारं च स्वयमेव इति। ततः सः एकं गाथां कथितवान् तस्य पराक्रमस्य फलविषये—यदा हृदयं मनः च कस्यापि आसक्त्या न बाध्यते, धर्मः शान्तेः विजयार्थं आचर्यते, तदा तस्य पथस्य अनुयायी विजयं प्राप्नोति तथा सर्वान् बन्धनानि सम्पूर्णतया नाशयति।

पञ्चायुधजातकं पालिपिटकस्य जातकसङ्ग्रहे एकनिपाते सङ्ख्या ५५ अधिगतं, जेतवने प्रत्यावर्तनशीलस्य भिक्षोः समक्षं यत् क्षणम् आसीत्, तदर्थं स्थायी उपदेशरूपेण स्थितम्—यदा सर्वाणि बाह्यानि आयुधानि विफलानि अभवन्, तथा अन्तः सङ्कल्पात् अतिरिक्तं किमपि न अवशिष्टम्। धनुषः, खड्गस्य, मुक्तस्य अङ्गस्य च अभावे अपि राजकुमारः अविजेयः अभवत्, यतः यत् जटिलैः लोमैः बद्धुं न शक्यते स्म तत् तस्य आयुधानि कदापि न आसन्, किन्तु तत् निर्भयं विवेकं यत् तं मरणस्य सम्मुखीकरणाय समर्थयति स्म, तथा तेन एव राक्षसस्य सम्पूर्णं जीवनं परिवर्तितं, न तु स्वयं नाशितः।