संमोदमानजातकम्

बुद्धस्य स्वकीयाः ज्ञातयः, शाक्याः कोलियाश्च, पीढीनां पीढ्यः एकस्मात् नद्याः जलं उपभुज्य परस्परं विवाहसम्बन्धं कुर्वन्तः शान्त्या स्थिताः आसन्। अनावृष्टेः समये तेषां मध्ये नद्याः प्रवाहविषये तीव्रः विवादः उत्पन्नः, यः द्वयोः कुलयोः दीर्घकालिकां शान्तिं भङ्गयितुं प्रायः असमर्थः आसीत्। कलहस्य वार्ता बुद्धस्य समीपं प्राप्ता, तदा सः स्वयं विवदमानानां समीपं गत्वा संमोदमानजातकं (पालित्रिपिटकस्य जातकसङ्ख्या ३३) कथितवान्, यत् तेषां कलहः कियत् महतीं हानिं जनयितुं शक्नोति इति दर्शयितुं। कथा अतीतस्य दूरजन्मनः एकां कथां स्मारयति, यस्मिन् ऐक्यम् एव एकस्य अल्पबलस्य दुर्बलस्य प्राणिनः एकमात्रं रक्षणं आसीत्।

पुरातनकाले बोधिसत्त्वः वर्तकः (तित्तिरः) अभवत्, यः विस्तृते वने सहस्रशः पक्षिणां यूथं नयति स्म। एकः शाकुनिकः तेषां भोजनस्थानं ज्ञात्वा तेषां आह्वानं यथार्थरूपेण अनुकरणं कर्तुं शिक्षितवान्, यत् सः समस्तं यूथं स्वेच्छया आकर्षितुं समर्थः अभवत्। एकत्रीभूते यूथे सः एकं विशालं जालम् सर्वस्य संकीर्णस्य यूथस्य उपरि प्रक्षिपति स्म, तस्य रज्जूः कठिनं बध्नाति स्म, तथा विश्वस्तानां पक्षिणां भागं विपण्यं नयति स्म, प्रतिदिनं तस्य नेतुः आह्वानं विश्वसतां पक्षिणां भागं ग्रहीतुं पुनः आगच्छति स्म।

स्वयूथस्य शतशः पक्षिणः शाकुनिकस्य जालेन नष्टान् दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः पक्षिणः एकत्र आहूय एकां योजनां प्रस्तावितवान्, या पूर्णतया प्रत्येकस्य वर्तकस्य एकत्र क्रियायाम् आधारिता आसीत्। यदा पुनः जालं पतेत्, तदा प्रत्येकः पक्षी जालस्य विभिन्नेषु छिद्रेषु स्वशिरः प्रवेशयितव्यः, इति सः अवदत्। ततः एकस्मिन् संकेते सर्वे एकत्र पक्षान् प्रहृत्य समग्रं जालम् आकाशं प्रति उत्थाप्य कण्टकवनं प्रति नेष्यन्ति, यत्र ते जालं पातयित्वा स्वतन्त्राः भवेयुः। शाकुनिकः स्वभग्नं जालं कण्टकेभ्यः मोचयन् भवेत्।

योजना बोधिसत्त्वेन प्रतिज्ञातवत् यथावत् कार्यं कृतवती। दिने दिने प्रातःकाले जालं पतितं सत् तत्क्षणमेव सहस्रशः लघुपक्षैः एकसमये स्पन्दितं गगनं प्रति उत्थितम्। शाकुनिकः इतीव दिनानि यावत् रिक्तहस्तः गृहं प्रत्यागच्छति स्म, यत् तस्य पत्नी तं मांसं धनं वा न आनीतवान् इति निन्दितुं आरब्धा। शाकुनिकः प्रत्येकवारं धैर्येण तस्यै प्रत्युत्तरं दत्तवान्, वर्तकाः तस्मात् केवलं एकत्र क्रियायाः कारणात् पलायन्ते इति वदन्, यस्मिन् दिने ते परस्परं कलहं आरभेरन्, तस्मिन् दिने सर्वे अपि तस्य टोकर्यां पतिष्यन्ति इति च।

कतिपयक्षणेषु यूथं भूमौ सह भक्षयन् आसीत्, तदा एकः वर्तकः अनवधानतया अन्यस्य वर्तकस्य शिरसः पक्षान् पादेन मर्दितवान्। क्षतः पक्षी ज्ञातुम् इच्छति स्म यत् केन तस्य मूर्धा मर्दिता इति। यदा अपराधी तत्क्षणमेव क्षमां याचितवान्, दुर्घटनायाः कथनं कृत्वा, तदा अपमानितः वर्तकः विषयं शान्तं स्थापयितुं न अनुमतवान्। सः तस्य कुलस्य वंशस्य च विषये अपशब्दान् प्रक्षिप्तवान्, यावत् कलहः प्रसृतः, सर्वे यूथस्य सदस्याः पक्षं गृहीतवन्तः, मूलदोषः विस्मृतः सत्यपि आरोपाः प्रत्यारोपाः च प्रवृत्ताः।

यत् विभक्तं यूथं स्वस्य आवश्यकीं संयुक्तां चालनां न नियन्त्रयितुं शक्नोति, इति अवगत्य बोधिसत्त्वः स्वपरिवारं तस्य अनुयायिनः च ये अद्यापि तस्य आह्वानं श्रोतुं इच्छन्ति स्म, तान् एकत्र कृत्वा भिन्नायाम् उपत्यकायां भक्षणार्थं नीतवान्, कलहकारिणीं बहुसङ्ख्यां शाकुनिकेन सह एकाकिनीं त्यक्त्वा।

यदा शाकुनिकः प्रत्यागत्य स्वपरिचितं आह्वानं अगर्जत्, तदा शेषं यूथं यथापूर्वं समवेतं, तथापि जालं तेषां उपरि पतन्तं सत् अपि परस्परं निन्दन्तः। यत्र पूर्वं ते बिना विवादेन जालम् उत्थापयेयुः, तत्र इदानीं एकः पक्षी घोषितवान् यत् अन्यः प्रथमं उत्थापयेत्, यतः सः स्वपक्षाणां बलं दर्शयति। अन्यः प्रत्यवदत् यत् प्रथमः उत्थापयेत्, यतः सः एव शिरसि पदं दत्तवान्। ते कर्मणि न, विवादे व्यस्ताः सन्तः शाकुनिकः स्वावकाशेन रज्जूः संगृह्य, कलहकारिणीं समग्रां यूथं टोकर्यां प्रक्षिप्य एकत्र नीतवान्।

शाक्यान् कोलियांश्च बुद्धः अवदत् यत् असत्यम् आरोपं स्वीकर्तुम् अनिच्छुकः, क्षमाप्रार्थनां प्रत्याख्याय संपूर्णं यूथं विनाशे नयति स्म, स एव कलहप्रेमी वर्तकः पूर्वजन्मनि देवदत्तः (बुद्धस्य स्वकीयः पितृव्यपुत्रः, यः पुनःपुनः तस्य विरुद्धं अभवत्) आसीत्। यः प्रज्ञावान् वर्तकनेता यूथं यावत् सम्भवं तावत् संयुक्तं अधारयत्, यः तु कलहेन विनाशं प्राप्तुं न इच्छन् निवृत्तः अभवत्, सः स्वयं बुद्धः आसीत्। यदा द्वौ कलहकारिणौ कुलौ श्रुतवन्तौ यत् एकः अल्पः अपमानः कथं सम्पूर्णं यूथं स्वतन्त्रतायाः मूल्यं प्रदत्तवान्, तदा ते नद्याः जलविषये स्वविवादं स्थगितवन्तः, इतः पूर्वं यत् ते हारयेयुः तत् प्राप्तुं पूर्वमेव।