शिथिलीभूतं भिक्षुं प्रति चेतावनी
भगवान् बुद्धः पालिग्रन्थस्य जातकसङ्ख्या ३ इति इमं जातकम् अकथयत्, एकं भिक्षुं प्रति, यः शिथिलः अभवत् तथा स्वशिक्षणं त्यक्तुम् आसन्नः आसीत्। शास्ता तं चेतयति स्म यत् सम्प्रति, एतावतः प्रगतेः अनन्तरं, त्यागः सेरिदेशस्य तस्य पण्यविक्रेतुः तुल्यः भविष्यति, यः लोभेन लक्षमुद्रामूल्यकं सुवर्णपात्रं स्वहस्तात् विस्रंसितवान्, तथा तस्य हानेः कृते जीवनपर्यन्तं शोकं कृतवान्।
सेरिवन्नामकौ द्वौ पणिकौ
पुरा, वर्तमानयुगात् पञ्च कल्पेभ्यः पूर्वं, बोधिसत्त्वः सेरिराज्ये कुम्भकटाहविक्रेता ‘सेरिवान्’ इति नाम्ना प्रसिद्धः सत्यवादी वणिक् अभवत्। तस्मिन् एव देशे अन्यः पणिकः निवसति स्म, यस्य नाम अपि तदेव सेरिवान् आसीत्, परन्तु सः लोभी, कपटी, व्यवहारे सर्वथा निर्मर्यादः च आसीत्।
नगरस्य विभाजनम्
द्वौ पणिकौ समृद्धम् अन्धपुरं प्रति सहैव गतौ, तथा ग्राहकार्थं प्रत्यक्षं स्पर्धां परिहर्तुं ते नगरस्य वीथयः परस्परं विभक्तवन्तः। लोभी सेरिवान् प्रथमं एकां वीथिं प्रविष्टवान्, यत्र एकः पूर्वं समृद्धः कुटुम्बः सम्पूर्णदारिद्र्यं प्राप्तवान् आसीत्, गृहे केवलं एका वृद्धा पितामही तस्याः युवा पौत्री च अवशिष्टे आस्ताम्।
मलिने भस्मावृते पुराणे पात्रे सत्यं प्रच्छन्नम्
बालिका पणिकस्य पेटिकातः किञ्चित् क्षुद्रं वस्तु इच्छति स्म, परन्तु धनाभावात् पितामही पूर्वसमृद्धेः काले स्थितं पुरातनं पात्रं स्मृतवती, यत् अधुना कृष्णीभूतं मलेन आच्छादितं च आसीत्। सा तत् बहिः आनीय लोभिने पणिकाय तस्य अल्पस्य क्षुद्रवस्तुनः विनिमयार्थं प्रस्तावितवती।
सूचिना प्रकटितं सत्यम्
तस्य गुरुत्वेन संशयितः लोभी सेरिवान् पात्रस्य पृष्ठं सूच्या विलिख्य भस्मस्तरस्य अधः शुद्धस्य सुवर्णस्य अनिर्वचनीयां दीप्तिं दृष्टवान्। यत् प्राप्तं तत् स्वीकर्तुं अनिच्छन् सः उदासीनतां प्रदर्श्य पुनरागमनाय निश्चितवान्, तथा अल्पमूल्येन पात्रं ग्रहीतुं सङ्कल्पितवान्।
घृणया उक्तं असत्यम्
अवज्ञापूर्णं मुखभावं प्रदर्श्य लोभी वणिक् घोषितवान् यत् पात्रं अर्धकार्षापणमपि न योग्यम्, यः अल्पतमः मुद्रामूल्यः आसीत्। तत् असावधानतया भूमौ क्षिप्त्वा सः गृहं त्यक्त्वा स्वमार्गे अगच्छत्, दृढविश्वासेन यत् सः पुनरागत्य अल्पमूल्येन स्वलाभं गृहीष्यति।
बोधिसत्त्वस्य आगमनम्
तस्मिन् एव दिने पश्चात् बोधिसत्त्वः सत्यवादी सेरिवान् तस्यामेव वीथ्यां समागतः। वृद्धा, स्वपूर्वानुभवं स्मरन्ती यत् कथं तस्याः सह कठोरं व्यवहृतम्, अभ्यासवशात् न तु आशया, तदेव कृष्णीभूतं पात्रं बहिः आनीय तस्य परीक्षणार्थं दर्शितवती।
विपत्तौ सत्यनिष्ठा
बोधिसत्त्वः तत्क्षणमेव तस्य यथार्थं स्वरूपं जानीत्वा स्पष्टं घोषितवान् यत् तत् शुद्धं सुवर्णं अस्ति, यस्य मूल्यं लक्षमुद्रा सन्ति, यत् सः स्वेन सह यत् वहति तस्मात् बहु अधिकं मूल्यम्। विस्मितायै कुटुम्बाय सः स्वपेटिकायां स्थितानि पञ्चशतरजतमुद्राः, तथा पञ्चशतमुद्रामूल्यकानि सामग्रीनि च अददात्, केवलं स्वतुलां, स्वपुटिकां, नौकाशुल्कार्थं अष्ट मुद्राः च स्वार्थं स्थापयित्वा।
नद्यास्तीरे प्रतिस्पर्धिनः क्रोधः
यदा लोभी सेरिवान् प्रत्यागत्य अवगतवान् यत् एकः सत्यवादी प्रतिस्पर्धी न्यायपूर्वकं सुवर्णपात्रं गृहीतवान् अस्ति, तदा शोकेन क्रोधेन च सः सर्वथा अभिभूतः अभवत्। सः तस्य अनुधावनं कृतवान्, स्वयं व्यवहारे वस्तुमूल्यं मापयन्त्याः तुलायाः दण्डं हस्ते धारयन्, यावत् सः नद्यास्तीरं प्राप्तवान्, यत्र बोधिसत्त्वस्य नौका स्रोतसि अपसर्पन्ती आसीत्, प्रत्यक्षतः प्राप्तुम् अशक्या।
स्वलोभेन विदीर्णं हृदयम्
यस्य धनं सः त्यक्तवान्, तेन सह नौकायाः दूरगमनं पश्यन् लोभिनः वणिजः हृदयं स्वकठोरे द्वेषे निराशायां च विदीर्णम् अभवत्, यथा रिक्तकूपस्य तले शुष्कं पङ्कं विदीर्यते, तथा च सः तत्रैव नद्यास्तीरे मृतः, स्वक्रोधेन तस्मिन् वैरे बद्धः, यः वैरः बहूनां जन्मनां परम्परया बोधिसत्त्वम् अनुसरिष्यति।
बुद्धस्य पूर्वजन्मपरिचयः
कथां समापयन् बुद्धः तस्यां कथायां जनान् स्वसम्मुखस्थैः सह अभिज्ञापितवान्: लोभी, कुटिलः वणिक्, यः स्वक्रोधेन मृतः, सः देवदत्तः आसीत्; बोधिसत्त्वः सत्यवादी पणिकः, यः सत्यं उक्तवान् तथा पात्रार्थं उदारतया दत्तवान्, सः स्वयं बुद्धः आसीत्।
पात्रात् अपि दीर्घकालीना शिक्षा
इदं जातकं सङ्ख्या ३ इति तस्य शिथिलतायाः विरुद्धं चेतावनी अस्ति, यया भिक्षुः कथनसमये अभिभूतः आसीत्। एकः लोभक्षणः, उदासीनतायाः अभिनयः सत्यव्यवहारस्य स्थाने, सेरिवानाय तं लाभं व्ययितवान्, यं सत्यनिष्ठा तत्क्षणमेव सुरक्षितं कुर्यात्। बुद्धः एतां प्राचीनां विफलतां कस्यापि दर्पणरूपेण अस्थापयत्, यः अधीरतया तृष्णया वा दीर्घप्रयत्नं त्यक्तुं प्रलोभितः अस्ति: यत् छलेन वा निराशया वा त्यक्तं प्रायः कदापि न लभ्यते, परन्तु यत् सत्यनिष्ठया अनुसृतं, तत् यद्यपि प्रथमं साधारणं प्रतीयते, तथापि कल्पनातीतं मूल्यं प्राप्तुं शक्नोति।
ज्ञातव्य-विशेषः
सेरिववाणिजजातकं त्रिपिटकीयं तृतीयं जातकम् अस्ति, यत् शिक्षां त्यक्तुम् उद्यतस्य भिक्षोः कृते उक्तम्।
बोधिसत्त्वः पात्रस्य मूल्यं लक्षपणम् इति घोषयति, पञ्चशतरजतपणान् तत्समानमूल्यानि पण्यानि च प्रयच्छति।
मूलपाठः वणिजः हृदयस्य शुष्कमृत्तिकावत् विदारणं वर्णयति, न तु रक्तवमनेन भयानकं मरणम्।
इदं देवदत्तस्य बोधिसत्त्वं प्रति बहुषु जन्मसु धारितस्य प्रथमवैरस्य प्रामाणिकं वर्णनम् अस्ति।
बुद्धः लुब्धं वणिजं देवदत्तरूपेण, स्वं च सत्यनिष्ठं सेरिववणिजं रूपेण अभिज्ञापितवान्।
शीलम्विषयकाः अधिककथाः
विषयानुसारं अन्वेषयतु