तेलोवादजातकम्

भगवान् बुद्धः वैशाल्याः समीपे स्वकूटागारशालायां स्थितः इमां कथाम् अकथयत्; जातकाट्ठकथायां च एषा जातकसङ्ख्या २४६, तेलोवादजातकम् इति अभिलिखिता। एषा सीहनामकस्य उपासकस्य, सेनापतेः, कथा अस्ति। बुद्धस्य शरणं गत्वा सः आतिथ्यं कृतवान् तथा मांसयुक्तं भोजनं परिवेषितवान्। यदा निर्ग्रन्थाः नग्नाः तस्य वार्तां श्रुतवन्तः, तदा ते क्रुद्धाः असन्तुष्टाः च अभवन्, बुद्धस्य हानिं कर्तुम् इच्छन्ति स्म।

ते तपस्विनः उपहसन्तः परिचरन्ति स्म। "श्रमणः गौतमः" ते अवदन्, "स्वार्थाय एव सम्पादितं मांसं भक्षयति, तच्च उन्मीलितनेत्रः एव भक्षयति।" ("गौतमः" इति बुद्धस्य स्वीयं गोत्रनाम, यत् तस्य निन्दकाः सम्मानसूचकशब्दस्य स्थाने प्रयुञ्जन्ति स्म।) एषः आरोपः बुद्धं कपटिनं दर्शयितुं प्रवृत्तः आसीत्, यथा सः करुणाम् उपदिशति, परं हिंसायाः फलं भुङ्क्ते इति।

भिक्षवः स्वकीये धर्मसभायां एतद्विषये परस्परं सम्भाषितवन्तः, यत्र धर्मविचारार्थं ते सम्मिलन्ति स्म। "आयुष्मन्तः," ते अवदन्, "नाथपुत्रः, एतेषां नग्नानां तपस्विनां नायकः, उपहसन् परिचरति, यतः सः वदति यत् गौतमः स्वार्थाय सम्पादितं मांसं उन्मीलितनेत्रः भक्षयति।" शास्ता तेषां वचनं श्रुत्वा प्रत्यवदत्।

सः भिक्षुभ्यः अवदत् यत् नाथपुत्रः स्वार्थाय सम्पादितं भोजनं भुञ्जानम् अपि इदम् एव आरोपं कृतवान् आसीत् इति इदं प्रथमं न। पूर्वकालेऽपि तथैव अभवत्। ततः सः प्राचीनां कथां कथितवान्।

एकदा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले जातः। वयःप्राप्तः सः प्रव्रज्याम् आश्रितवान्। सः लवणं सुगन्धद्रव्याणि च आनेतुं हिमवतः अवरोहत्। परेऽह्नि सः नगरे भिक्षार्थं पर्यटति स्म।

कश्चित् धनिकः तं तपस्विनं पीडयितुम् अभिलषति स्म। सः बोधिसत्त्वं स्वगृहं नीत्वा आसनं दर्शयित्वा मत्स्यभोजनं परिवेषितवान्। भोजनानन्तरं सः एकपार्श्वे उपविश्य स्वकीयं परिवादं प्रोक्तवान्— "एतत् भोजनं जीवान् हत्वा भवत एव कृते सम्पादितम्। अस्य दोषः मम शिरसि न पतति, किन्तु भवतः शिरसि पतति।"

ततः सः प्रथमां गाथां प्रोक्तवान्— दुष्टः हन्ति, पचति, खादयति च, यः च तादृशं मांसं भुङ्क्ते सः पापेन दूषितः भवति।

तस्य तर्कः तपस्विनं जाले पातयितुम् आसीत्। यदि बोधिसत्त्वः आत्मरक्षां कुर्यात्, तर्हि हिंसायाः समर्थनं कुर्वन् इव दृश्येत। यदि मौनं धारयेत्, तर्हि दोषं स्वीकुर्वन् इव दृश्येत।

बोधिसत्त्वः तस्य वचनं श्रुत्वा द्वितीयया गाथया प्रत्यवदत्— दुष्टः बलिनिमित्तं भार्याम् अथवा पुत्रम् अपि हन्यात्, किन्तु यदि सन्तः भुञ्जन्ति, तर्हि पापं न भवति।

तस्य उत्तरेण दोषः स्वस्थाने स्थापितः। यः हत्यां करोति, सः तस्य भारं वहति। यः सन्तः शुद्धेन चित्तेन उपहारं स्वीकरोति, सः तेन न मलिनीभवति।

एतैः उपदेशवचनैः बोधिसत्त्वः आसनात् उत्थाय प्रस्थितवान्। कथा धनिकस्य विवादं वा प्रत्युत्तरं वा न वर्णयति। तपस्वी यत् सत्यम् आसीत् तत् उक्त्वा स्वमार्गं गतवान्।

प्रवचनस्य समाप्तौ शास्ता जन्मनः अभिज्ञानं प्रकाशितवान्— "नग्नः नाथपुत्रः स एव धनिकः आसीत्, अहं च स तपस्वी आसम्।"

तेलोवादजातकम् अल्पा कथा, किन्तु तस्याः प्रभावः दीर्घः। एषा बुद्धं परिवादस्य सम्मुखीभूतं दर्शयति, यत्र सः भिक्षुभ्यः वदति यत् समानः उपायः पूर्वमपि प्रयुक्तः आसीत्, तथा दर्शयति यत् तस्य प्रत्युत्तरं कथं दत्तम्। बोधिसत्त्वः न आक्रोशति स्म, न सौदां करोति स्म, न चाटूक्तिम् अकरोत्। सः केवलं दायित्वं कुत्र अस्ति इति उक्त्वा प्रस्थितवान्।

अयमेव सिद्धान्तः भिक्षाविषये बौद्धविनये अपि दृश्यते। यः भिक्षुः सामान्यरीत्या दत्तं भोजनं गृह्णाति, यदा तस्य कृते कश्चित् प्राणी हतः इति न जानाति, तथा कामना लोभः च विना, सः हिंसायां भागं न गृह्णाति। एषा जातककथा एकेन भोजनेन इमं सिद्धान्तं नाटकीयरूपेण प्रस्तौति।

उपासकानां कृते कथा अन्यं पाठं ददाति। यः कश्चित् जालं विरचयति, तेन कोऽपि अपराधबोधं अनुभवितुं प्रेरयितुं शक्यते। यत् वस्तुतः कृतं तस्य विषये शान्तं सत्यं वचः, तथा यत् अन्येषां तत् अस्वीकृत्य न वहनम्, एषः अहिंसायाः एकः प्रकारः अस्ति।