तित्तिर जातकम्

पालित्रिपिटके जातकसंख्या सप्तत्रिंशत्, या बुद्धेन तदा भाषिता यदा षड्वर्गीयाः भिक्षवः शारिपुत्राय तस्य ज्येष्ठत्वोचितं सत्कारं गौरवं च दातुं न इच्छन्ति स्म, यात्रायां च तस्य समुचितम् आसनं शयनस्थानं च न दत्तवन्तः। ज्येष्ठानां सम्मानस्य सिद्धान्तः कियत् प्राचीनः इति दर्शयितुं बुद्धः पूर्वजन्मनः कथां स्मारितवान्, यत्र त्रयः प्राणिनः स्वमध्ये समानम् अनादरं परिहृतवन्तः।

हिमवतः उपत्यकायां विशालस्य न्यग्रोधवृक्षस्य समीपे त्रयः सखायः निवसन्ति स्म। हस्ती, कपिः, तित्तिरश्च। समीपे वसन्तोऽपि ते परस्परं शिष्टाचारं न पालयन्ति स्म, नियमरहिताः च विचरन्ति स्म, एकः अन्यस्य प्रति स्थिरं गौरवं न प्रदर्शयन्ति स्म।

एकदा ते त्रयः स्वस्य अशिष्टतां ज्ञात्वा परस्परं सम्भाषितवन्तः। उन्नतानां प्राणिनां कृते श्रेणीविहीनं परस्परसम्मानरहितं च जीवनम् अनुचितम् इति ते सम्मताः अभवन्। ते निर्णयम् अकुर्वन् यत् तेषु जन्मना ज्येष्ठः कः इति ज्ञात्वा, ततः परं तं गौरवेण सम्मानयेयुः, तस्य पुरतः प्रणमेयुः, गुरुरूपेण च तं मन्येयुः।

विशालस्य न्यग्रोधस्य पुरतः स्थित्वा हस्ती प्रथमं वदति स्म। यदा सः लघुवत्सः आसीत्, तदा सः अस्य न्यग्रोधपादपस्य अग्रशाखायाः उपरि साक्षात् अचलत्, तस्य सर्वोच्चा पत्रयुक्ता शाखा तस्य उदरं स्पृशति स्म इति सः स्मरति। अतः सः इमं वृक्षं तस्य शैशवात् एव जानाति इति तर्कयति स्म, तदाधारेण च ज्येष्ठत्वं दावति स्म।

ततः कपिः अवदत्। यदा सः लघुः युवा आसीत्, तदा भूमौ उपविश्य, ग्रीवां प्रसार्य, उत्थानम् अकृत्वैव अस्य न्यग्रोधशिशोः सर्वोच्चान् हरितकिसलयान् सुखेन खादति स्म इति सः स्मरति। केवलम् एतेन स्मृत्या सः हस्तिनः अपेक्षया ज्येष्ठः इति दावति स्म।

बोधिसत्त्वः तित्तिरः स्मयमानः अन्ते अवदत्। अस्मात् दूरे प्राचीने वने सः अन्यस्य पवित्रस्य न्यग्रोधस्य पक्वानि फलानि अखादत् इति स्मरति। पश्चात् अस्मिन् शुष्के पर्वतप्रदेशे उड्डीय सः अस्मिन् भूमौ स्वपुरीषम् अत्यजत्, तस्मिन् पुरीषे स्थितात् बीजात् इदं विशालं वृक्षं मूलं प्राप्य, अङ्कुरितं, वर्धितं च, यस्य अधः ते अधुना तिष्ठन्ति, इति सः अवदत्। तस्मिन् विना इदं वृक्षं न भवेत्, इति सः स्पष्टम् अवदत्।

इमं दृढं साक्ष्यं श्रुत्वा हस्ती कपिः च लघुना तित्तिरेण पुरतः प्रणम्य, तम् आत्मना पूज्यं ज्येष्ठम् इति तत्क्षणम् अङ्गीचक्रतुः। तयोः स्वकीयः कोऽपि दावः तद्वृक्षस्य आरोपणस्य अपेक्षया अधिकं पश्चाद् गन्तुं न समर्थः आसीत्, यस्य अधः ते स्थिताः आसन्।

तदा प्रभृति कपिः हस्तिनः पृष्ठम् आरुह्य, तित्तिरः कपेः शिरसि विनम्रतया निवसति स्म। इयं सत्यस्मृतेः सत्यतया तुलनायाः एव आधारे स्थापिता दृश्या श्रेणी आसीत्। तित्तिरः तान् पञ्चशीलेषु प्रवर्तितवान्, त्रयः च तदारभ्य स्वयं निश्चितं क्रमं अनुसृत्य जीवितवन्तः, न च बाह्यः कोऽपि प्राधिकारः तान् बलात् तत् प्रत्यरोपयत्।

तयोः उत्तमसदाचारेण प्रेरिताः हिमवतः सर्वे प्राणिनः क्रमशः तत् एव सामरस्यं स्वीकृतवन्तः, येन वनेषु तित्तिरशीलम् इति स्मरन्ते स्म। सः परस्परगौरवस्य मानदण्डः आसीत्, यः स्वसाधारणे वृक्षाधः प्रथमं तं निश्चितवन्तः त्रयः सखायः अपि अतिक्रम्य स्थितवान्।

कथायाः अन्ते बुद्धः हस्तिनं मौद्गल्यायनेन, कपिं च शारिपुत्रेण सह अभिज्ञातवान्। स्पष्टतरः दावः श्रुतः परिशीलितः च सति यथार्थज्येष्ठत्वस्य पुरतः प्रणमितुं या इच्छा, सा शारिपुत्रेण स्वयं पूर्वमेव अभ्यस्तः गुणः आसीत्, यत् किञ्चित् षड्वर्गीयः भिक्षुः तस्मै तादृशं शिष्टाचारं दातुं विस्मृतवान् तत्पूर्वमेव।

त्रयाणां सखीनां विवादं यत् शमितवत्, तत् कदापि बलं न आसीत् न च परिमाणम्। यदि बलम् एव यथार्थमानदण्डः स्यात्, तर्हि हस्ती केवलेन स्वदेहभारेण ज्येष्ठत्वं दावितुं शक्नुयात्। किन्तु तस्य स्थाने धैर्यपूर्णं सत्यनिष्ठं साक्ष्यं विवादं शमितवत्। प्रत्येकः प्राणी स्वस्य वृक्षविषयकानुभवात् यत् सत्यापयितुं शक्नोति तदेव स्मरति स्म। सर्वैः यः स्मृतिः दूरतमं प्राप्नोति, तस्य स्वीकारः कृतः, येन त्रयः प्राणिनः, ये अन्यथा केवलं विशालतमस्य पुरतः नम्रतां प्राप्नुयुः, सत्येन विषयम् अभ्यवहरन्।