वच्छनखजातकम्

जेतवने वृद्धस्य आनन्दस्य कश्चित् धनवान् गृहस्थोपासकः तस्मिन् स्नेहात् प्रेरितः, यदि आनन्दः चीवरं त्यक्त्वा गृहजीवनं प्रत्यागच्छेत्, तर्हि स्वधनस्य अर्धं तेन सह विभक्तुं प्रस्तुतवान्। आनन्दः तत् प्रत्याख्याय स्पष्टम् अवदत् यत् गृहजीवनम् आदितः अन्तं यावत् दुःखेन बद्धम् अस्ति। भगवान् बुद्धः तम् अवदत् यत् एषः एव प्रस्तावः एषा च एव प्रतिक्रिया पुरा अतीते कस्मिंश्चित् दीर्घे काले पूर्वम् अपि सम्पन्ना आसीत्।

तस्मिन् पूर्वे काले बोधिसत्त्वः हिमवति “वच्छनखः” इति नाम्ना तपस्वी आसीत्, सरलभोजनाय लवणस्य मसालानां च आवश्यकता सति एव नगरं प्रत्यवरोहति स्म। वाराणस्याः तादृशे एकस्मिन् आगमने सः तत्रत्येन धनिना वणिजा सह मैत्रीम् अकरोत्। वणिक् तं स्वोद्याने किञ्चित्कालं वस्तुम् आमन्त्रयत्, उभौ च परस्परं यथार्थतया स्निग्धौ अभवताम्।

सुहृदः तपोजीवनं कठिनं नीरसं च इति चिन्तया खिन्नः वणिक् तं स्वयम् उपभुक्तैः सुखसाधनैः पुनः आकर्षितुं सङ्कल्पितवान्। स्वसम्पूर्णं धनम् अर्धशः विभज्य वच्छनखेन सह विभक्तुं प्रस्तावं कृतवान्, गृहजीवनं सुखकरम् इति स्पष्टम् उक्तवान्—यत्र सुवर्णं पर्याप्तम् अन्नं च पर्याप्तम् अस्ति, येन मनुष्यः भुक्त्वा पीत्वा पश्चात् अभावरहितः शयितुं शक्नोति।

वच्छनखः तादृशं सुखं तद्धारिणः किम् अपेक्षते इति सम्यक् वर्णयन् प्रत्यवदत्। गृहस्थजीवनं केवलं स्वस्य सम्पत्तेः रक्षणाय अपि निरन्तरं प्रयासम् अपेक्षते, धनं रक्षितुं वर्धयितुं वा यदा आवश्यकं भवति तदा सुकरम् असत्यं प्रति नयति इति सः अवदत्। बहुशः तत् तेषां परिचारकाणाम् आश्रितानां च कठोरेण, प्रचण्डेन अपि व्यवहारेण अन्ते गच्छति, येषां श्रमेण तत् सुखं प्रथमं सम्भवति। तादृशे आधारे निर्मितं जीवनं सुहृदः कल्पितम् इव निरुद्वेगं कदापि न भवितुम् अर्हति इति सः अवदत्।

स्वपक्षं सम्पूर्णतया उपस्थाप्य वच्छनखः क्रोधं विना अपरवादं विना च यत्र स्थितः आसीत् तम् उद्यानं प्रत्यागतवान्, सम्पत्तिं प्रत्याख्याय। बुद्धः उपदेशं समापयन् प्रकाशितवान् यत् सः धनिकः वणिक् मल्लवासी रोजः आसीत्। सः स्वयं वच्छनखः आसीत्—स परिव्राजकः, यस्य प्रियसुहृदः उदारप्रस्तावे दत्ता प्रतिक्रिया पुरा अतीते दीर्घे काले एव तं प्रश्नं निश्चितवती, यः आनन्देन पुनः पृष्टः आसीत्। एषा कथा एवं वर्णने पालिपिटके जातकसङ्ख्या २३५ इति अभिलिखिता अस्ति।

रोजस्य प्रस्तावः कदापि क्रूरः स्वार्थप्रेरितः वा नासीत्; स्वजीवनं सुखकरं कृतं यत् तत् विभज्य सुहृदं कठिनजीवनात् त्रातुम् इति सः सत्यं विश्वसितवान्। तस्य दोषः इदम् आसीत् यत् वच्छनखस्य तपः धनेन परिहरणीयः क्लेशः इति सः अमन्यत। वस्तुतः तत् वच्छनखेन पूर्वमेव वृतं स्वातन्त्र्यम् आसीत्, यतः सः अवगतवान् यत् तदेव धनम् अन्ततः तस्य चिन्तायां, असत्ये, परेषां च हानौ कीदृशं मूल्यं यच्छति।

गृहजीवने वच्छनखस्य विरोधः केवलं गृहस्थस्य असुविधां न वर्णयति; सः विशेषतः निर्दिशति यत् धनस्य अन्वेषणं रक्षणं च तेषु जनेषु गुरुतमं पतति येषां तत् प्रत्याख्यातुं न्यूनतमं सामर्थ्यम् अस्ति। अयं विवरणः तस्य उत्तरं सरलतायाः व्यक्तिगतरुचितः परिवर्त्य, सुखसम्पन्नानि गृहाणि सेवकेभ्यः प्रायः किम् अपेक्षन्ते इति शान्तं निरीक्षणं करोति, स्वामी क्रौर्यम् अभिप्रेतं करोतु वा न वा।

वच्छनखस्य उद्यानं प्रति गमनं, क्रोधं विना अवशिष्टविवादं विना च, दर्शयति यत् तस्य उत्तरं रोजस्य स्वजीवनपद्धतेः आक्रमणरूपेण कदापि नासीत्। यथार्थचिन्तया प्रेरितेन सुहृदा सः साक्षात् प्रश्नः पृष्टः, सः साक्षात् उत्तरं प्रत्यददात्। रोजेन स्वयम् अन्विष्टं त्यागं प्रति सुहृदं प्रेरयितुम् अपेक्षया सः विषयं तत्रैव विश्रान्तं त्यक्तुं सन्तुष्टः आसीत्। मैत्री स्वयं मतभेदेऽपि अक्षता अवशिष्टा इति प्रतीयते, यतः कथायां किमपि न सूचयति यत् रोजः प्रत्याख्यानं अपमानरूपेण स्वीकृतवान्, केवलं यत् सः याचितं सत्यं प्रतिवचनम् इति।

अयं कथा जन्मसु बहुषु पुनः वक्तुं योग्या भवति, यतः रोजस्य प्रश्नः—सुखं सुरक्षा च चिन्ताभिः सन्धिभिः च यत् मूल्यं यच्छतः, तत् योग्यं स्यात् वा—एकवारं निश्चितः सन् सदा निश्चितः न भवति। आनन्दस्य स्वपोषकः वच्छनखेन पूर्वं प्रत्युत्तरे दत्ते सति शतवर्षेभ्यः परं पुनः सम्यक् निष्कपटतया तं प्रश्नं पृष्टवान्, यत् सूचयति यत् यस्यां पीढ्यां पर्याप्तं धनम् अर्जितं भवति सा प्रत्येकं पीढी एव प्रश्नं नूतनं करोति, सरलं जीवनं किं बुद्धिमत्तरं स्यात् इति चिन्तयन्ती।