अनुभव मंटप
जगातील पहिली आध्यात्मिक संसद
बाराव्या शतकातील कल्याण येथे बसवण्णांनी एक सभागृह स्थापन केले, जिथे प्रत्येक जातीचे व लिंगाचे ७७० शरण सत्यावर चर्चा करत; त्याचे अध्यक्षपद अल्लमा प्रभू यांच्याकडे होते.
अनुभवासाठी उभारलेले सभागृह
युरोपियन संसदेच्या किंवा आधुनिक मानवाधिकार घोषणेच्या खूप आधी, शब्दशः अनुभवाचे सभागृह असलेल्या अनुभव मंटपाने बाराव्या शतकातील कर्नाटकात असे मूलगामी तत्त्व प्रस्थापित केले, जे जगातील बहुतेक भाग शतकानुशतके औपचारिकरीत्या स्वीकारणार नव्हता. कल्याणचे राजा बिज्जल द्वितीय यांचे मुख्यमंत्री बसवण्णा यांनी स्थापन केलेल्या या सभागृहात शिवभक्त शरण, प्रत्येक जीवनस्तरातील भक्त, एकत्र येत. ते आध्यात्मिक, सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्नांवर बंद दारामागे किंवा मोजक्यांनाच उपलब्ध संस्कृत विद्येच्या आड न राहता खुल्या सभेत चर्चा करत. बसवण्णा राज्यकर्त्या राजाचे मंत्री म्हणून खरी राजकीय सत्ता बाळगत होते. तरीही त्यांनी त्याच पदाचा उपयोग अशी संस्था उभारण्यासाठी केला, जी त्यांच्याच पदाच्या उतरंडीला खिंडार पाडत होती: चांभार, विणकर आणि धोबी यांना मंत्री व विद्वानांच्या बरोबरीने, समानतेने धर्मशास्त्रावर बोलण्यासाठी आमंत्रित केले, जे अन्यथा त्यांच्याकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करू शकले असते.
या संस्थेला चार ठाम तत्त्वांचा आधार होता. जात, कुळ आणि जन्मावर आधारित उतरंड स्पष्टपणे नाकारली गेली, जेणेकरून चांभार आणि ब्राह्मण समानतेने बसून बोलू शकत. सभेत स्त्रियांना पूर्ण धार्मिक, आध्यात्मिक व सामाजिक स्थान होते; त्या पुरुषांबरोबर चर्चा करत आणि स्वतःची वचने रचत, पार्श्वभूमीवर मौन न बाळगता. प्रवचने सामान्य लोकांची रोजची भाषा असलेल्या कन्नडमध्ये होत असत, ज्या संस्कृतमुळे धर्मग्रंथ सामान्य माणसाच्या आवाक्याबाहेर राहिले होते ती संस्कृत नव्हे. आणि अनुभव, म्हणजे थेट वैयक्तिक प्रत्यय, याला पाठ केलेल्या, पण खऱ्या अर्थाने न जगलेल्या शास्त्रीय ज्ञानापेक्षा खूप अधिक मोल दिले गेले.
रिकामे सिंहासन
सुमारे सातशे सत्तर शरण अनुभव मंटपात एकत्र आल्याचे स्मरले जाते; ते कर्नाटकातून आणि त्यापलीकडून आले होते आणि त्यांनी वचने रचली. ही मुक्तछंद भक्तिकाव्ये सभागृहाचा सर्वात चिरस्थायी वारसा ठरली आणि संपूर्ण साहित्य परंपरेचा उगमबिंदू बनली. सभेचे अध्यक्षपद बसवण्णांकडे नव्हे तर गूढवादी अल्लमा प्रभू यांच्याकडे होते. ते परंपरेने शून्य सिंहासन, म्हणजे शून्यतेचे सिंहासन, म्हटल्या जाणाऱ्या आसनावर बसत; त्या आसनाच्या नावातूनच घोषित होत होते की त्यामागील अधिकार सर्व संकल्पनांच्या पलीकडील शून्याचा, कोणा एका व्यक्तीचा नव्हे. इसवी सन ११६२ च्या सुमारास अल्लमा प्रभू निर्वाण पावल्यानंतर चन्नबसवण्णा त्याच सिंहासनावर उत्तराधिकारी झाले आणि सभेचे कार्य पुढे नेले. सिंहासन स्वतः कोणा एका धारकाच्या नावाने नव्हे तर शून्यतेच्या नावाने ओळखले जात असल्यामुळे हा उत्तराधिकार नेहमीच्या अर्थाने वैयक्तिक सत्तेचे हस्तांतरण नव्हता, तर त्याच शून्याचे सातत्य होते, ज्याकडे पहिल्या अध्यक्षांनी प्रत्येक साधकाला आधीच निर्देश केला होता.
तिथे एकत्र आलेले शरण
सभागृहात एकत्र आलेल्या शरणांमध्ये बसवण्णा स्वतः चळवळीचे मुख्य संघटक व सुधारक होते. मंत्री म्हणून त्यांनी सभेच्या भिंतींबाहेर विश्वासांना व्यावहारिक सामाजिक बदलात रूपांतरित करण्यासाठी आपले स्थान वापरले; विवाह, श्रम आणि तथाकथित खालच्या जातींशी वागणूक या विषयांपर्यंत त्यांचे कार्य पोहोचले, जे केवळ सभागृहातील चर्चा कधीच पोहोचवू शकली नसती. अध्यक्षस्थानी असलेल्या गूढवादी अल्लमा प्रभू यांनी आपल्यासमोर येणाऱ्या प्रत्येक साधकाला बौद्धिक संकल्पनांच्या पलीकडे जाऊन शून्याच्या थेट साक्षात्कारापर्यंत पोहोचण्याचे आव्हान दिले. अक्का महादेवी, ज्या निर्भय कवयित्रीने रूढींचा त्याग करून आपले संपूर्ण अस्तित्व भगवान चन्नमल्लिकार्जुनांना समर्पित केले, त्यांनी तडजोड न करणारी भक्ती व्यक्त करणारी वचने रचली, जी आजही परंपरेतील सर्वात प्रसिद्ध रचनांमध्ये गणली जातात. बसवण्णांचे पुतणे चन्नबसवण्णा हे शास्त्रीय धर्मशास्त्राचे जाणकार होते आणि अल्लमा प्रभू यांच्या निर्वाणानंतर शरण तत्त्वज्ञानाला कायमची रचना देणारे व्यवस्थापक होते; त्यांनी चळवळीची विखुरलेली वचने व अंतर्दृष्टी भविष्यातील पिढ्यांना अभ्यासता व पुढे नेता येईल अशा सुसंगत शिकवणीत मांडली.
आजही अभ्यासला जाणारा वारसा
बाराव्या शतकातील, केवळ दृढ विश्वास आणि एकत्र आलेल्या शरणांनी उभारलेल्या सभागृहाने हे सिद्ध केले की आध्यात्मिक साक्षात्कार, सामाजिक सुधारणा आणि बौद्धिक स्वातंत्र्य हे वेगळे किंवा परस्परविरोधी ध्येय न मानता एकत्र साधता येते. त्याची वचने आजही कन्नड साहित्याच्या केंद्रस्थानी आहेत; आणि अभ्यासक व लिंगायत साधक दोघेही हे सभागृह, जाणीवपूर्वक प्रत्येक जात आणि दोन्ही लिंगांना खुल्या आध्यात्मिक चर्चेत सामील करणाऱ्या जगातील सर्वात आरंभीच्या नोंदवलेल्या सभांपैकी एक म्हणून स्मरतात. कर्नाटक सरकारने नंतर बसवकल्याण येथे एक आधुनिक स्मारक कल्पिले आहे, ज्याचा प्रस्ताव २०१७ मध्ये मांडला गेला आणि जे २०२२ पासून बांधकामाधीन आहे; त्याच्या ७७० खांबांपैकी प्रत्येकावर एका शरणाचे वचन दगडात कोरले जाणार आहे. हे स्मारक मूळ सभागृहाला लोकशाहीचे स्मारक म्हणून सन्मानित करण्यासाठी आहे, ज्या पिढ्यांनी ते कधीही उभे असलेले पाहिले नाही त्यांच्यासाठी.
तुम्हाला माहीत आहे का?
पवित्र स्रोत
अनुभव मंटपाची शिकवण मुख्यत्वे वचन साहित्याद्वारे टिकून आहे; हे त्याच्या शरणांनी रचलेले मुक्तछंद भक्तिकाव्य असून आजही कन्नड साहित्याच्या केंद्रस्थानी आहे.
शून्य सिंहासन
अल्लमा प्रभू शून्य सिंहासनावरून, म्हणजे शून्यतेच्या सिंहासनावरून, अध्यक्षपद भूषवत; त्या नावातूनच घोषित होते की त्याचा अधिकार कोणा एका व्यक्तीचा नसून शून्याचा, म्हणजे पोकळीचा, आहे.
इसवी सन ११६२ च्या सुमारास उत्तराधिकार
अल्लमा प्रभू इसवी सन ११६२ च्या सुमारास निर्वाण पावल्यानंतर चन्नबसवण्णा त्याच सिंहासनावर उत्तराधिकारी झाले आणि सभेचे कार्य पुढील पिढीकडे नेले.
सातशे सत्तर शरण
सुमारे ७७० शरण या सभागृहात एकत्र आल्याचे स्मरले जाते; ही संख्या आजही बसवकल्याण येथे उभारलेल्या आधुनिक स्मारकाच्या ७७० खांबांद्वारे सन्मानित केली जाते.
संस्कृत नव्हे, कन्नड
सभागृहातील प्रवचने संस्कृतऐवजी कन्नड भाषेत होत असत; हा जाणीवपूर्वक घेतलेला निर्णय होता, ज्यामुळे विद्वत्तापूर्ण शास्त्रांपासून दूर ठेवलेल्या सामान्य लोकांनाही आध्यात्मिक चर्चेत सहभागी होता आले.