दासोह

दासोहम् म्हणजे 'मी सेवक आहे.' कायक लिंगायताला प्रामाणिक, प्रतिष्ठित श्रमातून कसे कमवायचे ते शिकवतो. दासोह त्या श्रमातून निर्माण झालेले कसे खर्च करायचे आणि दान करायचे, ते मालकीच्या अभिमानाविना शिकवतो. दोन्ही मिळून एकच आर्थिक व आध्यात्मिक शिस्त बनतात. बसवण्णांच्या बाराव्या शतकातील सुधारणा-चळवळीअंतर्गत शरणांनी रचलेल्या वचन साहित्यात हे नोंदवलेले आहे, जिथे संपत्ती खासगी साठ्यात कधीच जमा व्हायची नसून संपूर्ण समाजाच्या कल्याणासाठी सतत फिरत राहायची असते.

आपल्या ऐतिहासिक संदर्भात दासोह बसवण्णांच्या काळातील सरंजामी अर्थव्यवस्थेला थेट आव्हान म्हणून उदयास आला. त्या काळात संपत्ती आणि दर्जा वैयक्तिक गुणवत्ता किंवा गरज विचारात न घेता जवळजवळ पूर्णपणे वंशपरंपरागत अभिजनांकडे जमा होत. याविरुद्ध शरण चळवळीने आग्रह धरला की कायकाची कमाई, कामगाराच्या स्वतःच्या माफक गरजा भागल्यानंतर, खासगी साठ्यासाठी नव्हे तर व्यापक समाजाची मालमत्ता आहे. ही शिस्त चळवळीच्या ओळखीसाठी इतकी केंद्रस्थानी होती की काही शरणांनी स्वतःला थेट तिच्यावर आधारित नावे दिली. एक वचनकार कवी केवळ दासोहद सांगण्ण, म्हणजे 'दासोहाचे सांगण्ण', (वचन क्र. ११२१) या नावाने स्मरले जातात. त्यांचे नाव हे त्यांच्या प्रसिद्ध आचरणाची कायमची नोंद आहे, कोणतीही वारशाने मिळालेली पदवी नव्हे.

दासोहाचे सर्वात प्राचीन आणि केंद्रस्थानी असलेले रूप म्हणजे जंगम दासोह, जी विशेषतः जंगमांना दिलेली सेवा होती. जंगम हा भटका लिंगायत साधू होता, ज्याच्याकडे काहीच मालकी नसे आणि जो समाजाच्या वाटणीच्या इच्छेवर पूर्णपणे अवलंबून असे. बसवण्णांची स्वतःची शिकवण होती की कायक त्यांच्या शब्दांत "दासोहाच्या भावनेने" करावा. कामगार स्वतःच्या श्रमातून आपले कुटुंब चालवतो, मग जे उरेल ते वाटेवरून जाणाऱ्या जंगमाला अर्पण करतो, जो पुढे ते समाजाच्या फायद्यासाठी पुन्हा वाटतो. यातून दानाचा सतत वाहणारा प्रवाह निर्माण झाला, ज्यात संपत्तीला कुठेही थांबून साठा होण्याची परवानगी नव्हती.

जंगमांच्या सेवेबरोबर अन्न दासोह, म्हणजे अन्नाची वाटणी, हे या शिस्तीच्या सर्वात दृश्य आणि टिकाऊ अभिव्यक्तींपैकी एक बनले. जो कोणी भुकेला असेल त्याला त्याची जात, पंथ किंवा पार्श्वभूमी विचारल्याशिवाय अन्न द्यायचे होते. बसवण्णांची चळवळ ज्या व्यापक समाजात वाढली, त्यात कोणी कोणाबरोबर जेवू शकतो हे ठरवणाऱ्या कर्मकांडी शुचितेच्या नियमांपासून हा मोठा फारकत होता. अटींविरहित अन्नदानाची ही परंपरा आजही लिंगायत समुदायजीवनाची खूण आहे. भारतभरातील सामुदायिक अन्नदानाच्या इतर परंपरा, जसे शीख लंगर, यांनीही स्वतंत्रपणे हेच तत्त्व स्वीकारले आहे.

तिसरे रूप, ज्ञान दासोह, हेच तर्कशास्त्र ज्ञानाला लागू करते. आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान, व्यावहारिक जीवनकौशल्ये आणि प्राथमिक शिक्षण ज्यांच्याकडे ते नाही त्यांच्याशी मुक्तपणे वाटले जावे. यामध्ये सर्वात आधी त्या वंचित आणि खालच्या जातींच्या समुदायांचा समावेश होता, ज्यांना व्यापक समाजाच्या कर्मकांडी उतरंडीने औपचारिक शिक्षणापासून दीर्घकाळ दूर ठेवले होते. अन्न दासोह शरीराला पोषण देत असे, तर ज्ञान दासोह मनाला; आणि लिंगायत शिकवण दोन्हीपैकी काहीही रोखणे हे त्याच मूळ शिस्तीचे अपयश मानते.

चौथा प्रकार, सेवा दासोह, थेट शारीरिक सेवेचा समावेश करतो. त्यात आजारी व्यक्तींची काळजी घेणे, वृद्ध किंवा अपंगांना मदत करणे आणि व्यापक समाज ज्यावर अवलंबून असतो अशा सोयी बांधणे व देखभाल करणे यांचा समावेश होतो. कायक स्वतःप्रमाणेच हे श्रमही कोणाच्याही दर्जाची पर्वा न करता कधीच कमी मानले गेले नाहीत. ज्या हातांनी एखाद्याचा स्वतःचा कायक केला, त्याच हातांनी इतरांसाठी भेदभावाविना सेवा दासोह करणे अपेक्षित होते.

दासोहाच्या प्रत्येक रूपाला जोडणारी एकच, कठोर मनोवृत्ती आहे. सर्व काही अखेरीस भगवान कूडलसंगमदेव या परमेश्वराचे आहे, आणि दाता हा केवळ ते पुढे देणारा विश्वस्त आहे; श्रेष्ठत्वाच्या स्थानावरून दान वाटणारा मालक नव्हे. या भावनेने दान दिले तर लिंगायत शिकवण मानते की दात्याला अभिमान वाटत नाही आणि घेणाऱ्याला अपमान वाटत नाही. शेवटी, दोघांपैकी कोणीही ज्या वस्तूची अदलाबदल होते तिचा खरा मालक नसतो. हेच सुसंवादी ऐक्य दासोह निर्माण करण्यासाठी अस्तित्वात आहे. ते दाता आणि घेणाऱ्यामधील उतरंड बळकट करणारे दान नसून, कायकाच्या फळांचे सततचे फिरणे आहे, जे प्रामाणिकपणे आचरले की प्रत्येक वेळी ती उतरंड विरघळवते. आजही कर्नाटकभर मोफत वसतिगृहे, रुग्णालये आणि भोजनालये चालवणारी आधुनिक लिंगायत संस्था, म्हणजे मठ, ही याच परंपरेची थेट वंशावळ आहे; बसवण्णा आणि शरणांनी बाराव्या शतकात जो फेरा प्रथम सुरू केला, त्याचाच हा विस्तार आहे. कायकाच्या सामान्य, अपेक्षित विस्ताराप्रमाणे आचरलेला दासोह म्हणजे हाच.