बसवकल्याण

बाराव्या शतकात केवळ कल्याण या नावाने ओळखले जाणारे हे नगर, जे आज कर्नाटकातील बिदर जिल्ह्यातील बसवकल्याण आहे, राजा बिज्जल दुसरा याच्या अधिपत्याखाली कलचुरी राजघराण्याची राजधानी होते. त्याच दरबारात मुख्यमंत्री म्हणून कार्यरत असलेल्या बसवण्णांनी येथेच लिंगायत चळवळ बनणाऱ्या चळवळीचा संस्थात्मक आणि सामाजिक पाया घातला. वास्तविक राजकीय सत्तेच्या या पदावर असतानाच बसवण्णा त्या वचनांची रचना करत होते, जी त्याच जातिव्यवस्थेला आव्हान देत होती ज्यावर त्यांच्या स्वतःच्या दरबाराची व्यवस्था उभी होती. हा ताण त्यांच्या कारकिर्दीची आणि नगरातील चळवळीच्या अखेरच्या नशिबाची ओळख ठरला. या काळातील कलचुरी शिलालेख बसवण्णांच्या प्रशासकीय भूमिकेला दुजोरा देतात, आणि त्यामुळे शरण चळवळीच्या उगमाला केवळ भक्तीआख्यायिकेच्या क्षेत्रात न सोडता एक दस्तऐवजीकृत ऐतिहासिक आधार मिळतो.

बसवण्णांची येथील सर्वात प्रभावी निर्मिती म्हणजे अनुभव मंटप, म्हणजेच आध्यात्मिक अनुभवाचे सभागृह, एक अशी सभा जिथे प्रत्येक जाती, व्यवसाय आणि लिंगाचे शरण, म्हणजेच लिंगायत संत-भक्त, समानतेने एकत्र जमून तत्त्वज्ञानावर वाद-विवाद करत, गूढ अनुभव सांगत आणि कन्नड भाषेत वचन-काव्य रचत. या मंटपाचे अध्यक्षस्थान गूढदर्शी अल्लमा प्रभू भूषवत असत. त्यांचे एकत्र जमलेल्या शरणांशी झालेले संवाद पुढे शून्यसंपादनेचा मुख्य कथाभाग बनले. हा ग्रंथसंग्रह अनुभव मंटपाची शिकवण पुढील पिढ्यांसाठी जतन करतो. अक्कमहादेवी आणि स्वतः बसवण्णा अल्लमा प्रभूंसोबत या मंचावर सहभागी झाले. विद्वान या मंचाला भारतीय इतिहासातील जातीच्या सीमा ओलांडून खुल्या आध्यात्मिक संवादासाठी उभ्या राहिलेल्या सर्वात प्रारंभिक संस्थात्मक जागांपैकी एक मानतात, आणि हे त्या काळातील सामाजिक व्यवस्थेपासून थक्क करणारा विच्छेद होता. या भिंतींच्या आत ज्या विषयांवर चर्चा होत असे, त्यात षट्स्थळ हा देखील होता. षट्स्थळ हा लिंगायत साधनेचा केंद्रस्थानी असलेला सहा टप्प्यांचा आध्यात्मिक मार्ग आहे, ज्याद्वारे भक्त इष्टलिंगाशी सुरुवातीच्या नात्यापासून सुरू करून अंतिमतः दिव्यत्वाशी ऐक्य, म्हणजेच ऐक्य, या स्थितीपर्यंत पोहोचतो. अनुभव मंटप ही अशी कार्यशाळा होती जिथे अशी तत्त्वे जिवंत आध्यात्मिक अनुभवाच्या कसोटीवर तपासली जात असत, आणि ती निश्चित रूढी म्हणून सांगितली जात नसत.

अनुभव मंटपात झालेले संवाद आणि वचने कोणत्याही एका समकालीन हस्तलिखितात टिकली नाहीत. ती अनेक शतकांनंतर शून्यसंपादनेमध्ये संकलित करण्यात आली. त्याची सर्वात प्रारंभिक आवृत्ती पंधराव्या शतकात संकलित झाली, आणि तिची चौथी व सर्वाधिक वापरली जाणारी आवृत्ती पी. जी. हळकट्टी यांनी 1930 मध्ये संपादित करून प्रकाशित केली. शरणांच्या स्वतःच्या वचनांमधून विणलेल्या कथनाच्या स्वरूपात रचलेली शून्यसंपादने कोरडा तात्त्विक ग्रंथ नसून, युक्तिवाद आणि प्रतियुक्तिवाद, संशय आणि साक्षात्कार यांचा जणू प्रतिलेखच जतन करते. हे सर्व त्या नावाजलेल्या व्यक्तींमध्ये घडते ज्या याच सभागृहात खरोखर एकत्र बसल्याचे स्मरणात आहेत. आधुनिक संशोधन या ग्रंथाकडे शब्दशः न्यायालयीन नोंद म्हणून नव्हे, तर भक्तिपर पुनर्रचना म्हणून सावधगिरीने पाहते. तरीही बसवण्णा, अल्लमा प्रभू, अक्कमहादेवी आणि शेकडो कमी ज्ञात शरण याच एका सभागृहात एकत्र वाद-विवाद करत होते, हा त्याचा मूलभूत दावा कलचुरी-काळातील शिलालेखांवर तसेच वचनांच्या अंतर्गत साक्षीवर टिकलेला आहे, कारण वचने वारंवार या मंटपाचा आणि एकमेकांचा उल्लेख आपल्या रचनेचे तात्कालिक निमित्त म्हणून करतात.

बसवकल्याणच्या इतिहासात खरी उलथापालथ झालेली आहे. शरण चळवळीचे क्रांतिकारी सामाजिक सुधारणा, विशेषतः जातीभेदाला नकार आणि एका ब्राह्मण कुटुंब व चर्मकार कुटुंब यांच्यातील आंतरजातीय विवाहाचे समर्थन, यामुळे बिज्जळाच्या दरबाराकडून हिंसक प्रतिक्रिया उमटली, ज्यात शरण समाज कर्नाटकभर विखुरला गेला. पारंपरिक वृत्तांत या प्रसंगाला बिज्जळाच्या स्वतःच्या हत्येशी आणि बसवण्णांच्या कूडलसंगमकडे झालेल्या अंतिम प्रस्थानाशी जोडतात. तरीही हे स्थळ आजही लिंगायत ओळखीचे प्रतीकात्मक केंद्र राहिले आहे. बसवण्णांचा अनुभव मंटपाचा दृष्टिकोन आजही एक प्रारंभिक, स्वदेशी, समतावादी आध्यात्मिक समुदायाचे आदर्श म्हणून उद्धृत केला जातो. हा समुदाय जन्म किंवा दर्जावर नव्हे, तर सामायिक कायक, म्हणजे प्रामाणिक श्रम, आणि सामायिक दासोह, म्हणजे निःस्वार्थ दान, यावर उभा होता. हीच मूल्ये शरणांनी नऊ शतकांपूर्वी याच भिंतींच्या आत चर्चिली होती. या सुधारणांमुळे शांत स्वीकृतीऐवजी निर्वासन ओढवले, हीच गोष्ट बसवकल्याणला परंपरेसाठी महत्त्वाचे बनवते. शरणांना केवळ अपरीक्षित आदर्शवादी म्हणून नव्हे, तर समानता केवळ उपदेशात न राहता जगता येऊ शकते, असा आग्रह धरताना खरी सामाजिक किंमत मोजणारा समुदाय म्हणून स्मरण केले जाते.

आधुनिक बसवकल्याण हा इतिहास एका भक्कम कलचुरीकालीन किल्ल्यासह जतन करते. या किल्ल्याच्या आत, ज्या स्थळाला परंपरेने ऐतिहासिक अनुभव मंटपाचे स्थान मानले जाते, ते आजही लिंगायत यात्रेकरूंना आकर्षित करते. कर्नाटक सरकारने बसवण्णांच्या दृष्टिकोनाचे समकालीन स्मारक म्हणून उभारलेले नवे अनुभव मंटप संकुलही या नगरात उभे आहे. ते मूळ ऐतिहासिक स्थळापेक्षा वेगळे असले, तरी त्याच्याशी सुनियोजित सातत्याने उभारले आहे. आज या संकुलात एक संग्रहालय आणि बसवण्णांची उंच मूर्ती आहे, जी धार्मिक यात्रेकरूंसोबतच भारतीय सामाजिक सुधारणांच्या व्यापक इतिहासात या नगराचे स्थान समजून घेऊ इच्छिणाऱ्या पर्यटकांनाही आकर्षित करते. बसवकल्याणला येणारे यात्रेकरू अनेकदा या प्रवासाला कूडलसंगमच्या भेटीशी जोडतात, जिथे बसवण्णांनी आयुष्याच्या अखेरीस शिवाशी अंतिम ऐक्य, म्हणजेच ऐक्य, प्राप्त केल्याचे स्मरण केले जाते. अशा रीतीने एकाच यात्रेत शरण चळवळीच्या सर्वात सार्वजनिक विजयापासून ते तिच्या संस्थापकाच्या, ज्या जगाला त्यांनी बदलण्याचा प्रयत्न केला होता, त्यापासूनच्या शांत प्रस्थानापर्यंतचा प्रवास उलगडतो.