ਬਸਵਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਮੰਟਪ

12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਨਗਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਿਆਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਦਾ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਬੀਦਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬਸਵਕਲਿਆਣ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਿੱਜਲ ਦੂਜੇ ਅਧੀਨ ਕਲਚੂਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਬਸਵੰਨਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਉਸ ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਲਿੰਗਾਇਤ ਲਹਿਰ ਬਣੀ। ਬਸਵੰਨਾ ਨੇ ਅਸਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਵਚਨ ਵੀ ਰਚੇ ਜੋ ਉਸੇ ਜਾਤੀ-ਵੰਡ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਦਰਬਾਰ ਨਿਰਭਰ ਸੀ; ਇਸ ਤਣਾਅ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਭਵਿੱਖ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਕਲਚੂਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਬਸਵੰਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਣ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਬਸਵੰਨਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਰਚਨਾ ਅਨੁਭਵ ਮੰਟਪ ਸੀ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਸਭਾ-ਭਵਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਭਾ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਕਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ਰਣ, ਲਿੰਗਾਇਤ ਸੰਤ-ਭਗਤ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ, ਰਹੱਸਮਈ ਤਜਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਵਚਨ ਕਾਵਿ ਰਚਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਮੰਟਪ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅੱਲਮ ਪ੍ਰਭੂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਨਯਸੰਪਾਦਨੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਥਾ ਬਣੇ, ਉਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਮੰਟਪ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਕਾ ਮਹਾਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬਸਵੰਨਾ ਖ਼ੁਦ ਅੱਲਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਵਿਚਲਨ ਸੀ। ਇਸਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਟਸਥਲ ਵੀ ਸੀ, ਲਿੰਗਾਇਤ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਛੇ-ਪੜਾਵੀ ਮਾਰਗ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤ ਇਸ਼ਟਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਦੈਵੀ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਮਿਲਾਪ, ਐਕਯ, ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਮੰਟਪ ਇੱਕ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿਧਾਂਤ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਕੱਟੜਪੰਥ ਵਜੋਂ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਥਾਂ ਜੀਵੰਤ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ’ਤੇ ਪਰਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਅਨੁਭਵ ਮੰਟਪ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਚਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਜੋਂ ਬਚੇ ਨਹੀਂ। ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੂਨਯਸੰਪਾਦਨੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਸਕਰਣ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਚੌਥਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਪੀ. ਜੀ. ਹਲਕੱਟੀ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਕੇ ਛਾਪਿਆ। ਸ਼ਰਣਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬੁਣੀ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸ਼ੂਨਯਸੰਪਾਦਨੇ ਕੋਈ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੀਆਨਾ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਸਾਂਭਦਾ, ਸਗੋਂ ਲਿਖਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ: ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਜਵਾਬੀ ਦਲੀਲ, ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਬੋਧ, ਨਾਮਧਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਇਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ-ਬ-ਸ਼ਬਦ ਦਰਬਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਮੂਲ ਦਾਅਵਾ, ਕਿ ਬਸਵੰਨਾ, ਅੱਲਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਅੱਕਾ ਮਹਾਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਘੱਟ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਰਣ ਇਸ ਇੱਕੋ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਲਚੂਰੀ ਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਵਚਨਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਵਾਹੀ, ਦੋਵਾਂ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਵਚਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੰਟਪ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਤਾਤਕਾਲਿਕ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ।

ਬਸਵਕਲਿਆਣ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸ਼ਰਣ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੂਲਗਾਮੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਾਤੀ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਚਮੜਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਮਰਥਨ, ਬਿੱਜਲ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਰਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਬਿੱਜਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਕੂਡਲਸੰਗਮ ਵੱਲ ਬਸਵੰਨਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਥਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਲਿੰਗਾਇਤ ਪਛਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਮੰਟਪ ਬਾਰੇ ਬਸਵੰਨਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਜੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲੇ, ਦੇਸੀ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਂਝੇ ਜਨਮ ਜਾਂ ਰੁਤਬੇ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਂਝੇ ਕਾਯਕ, ਭਾਵ ਇਮਾਨਦਾਰ ਮਿਹਨਤ, ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਦਾਸੋਹ, ਭਾਵ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਦਾਨ, ’ਤੇ ਬਣਿਆ ਸੀ; ਨੌਂ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਣਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੰਧਾਂ ਅੰਦਰ ਇਹੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਿ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸਵੀਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਲਿਆਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਸਵਕਲਿਆਣ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਕਿਉਂ ਅਹਿਮ ਹੈ: ਸ਼ਰਣਾਂ ਨੂੰ ਅਣਪਰਖੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀਆਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸਲ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਈ ਕਿ ਬਰਾਬਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਚਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਜੀਵੀ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਬਸਵਕਲਿਆਣ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਲਚੂਰੀ-ਕਾਲ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਨੁਭਵ ਮੰਟਪ ਦੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਅਜੇ ਵੀ ਲਿੰਗਾਇਤ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਸਵੰਨਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਰਕ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਨੁਭਵ ਮੰਟਪ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਅਤੇ ਬਸਵੰਨਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਬਸਵਕਲਿਆਣ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀ ਅਕਸਰ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਕੂਡਲਸੰਗਮ ਦੀ ਫੇਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਸਵੰਨਾ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਮਿਲਾਪ, ਐਕਯ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ਰਣ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਨਤਕ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਦੇ, ਜਿਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁੜ ਘੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਉਸ ਤੋਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੱਕ ਦਾ ਪੰਧ ਉਲੀਕ ਸਕਦੀ ਹੈ।