इष्टलिंग

बाराव्या शतकातील कर्नाटकात जगद्गुरू बसवेश्वर आणि एकत्र आलेल्या शरणांनी सामान्य लोकांचा दैवी उपासनेपर्यंतचा प्रवेश क्रांतिकारकरीत्या बदलला. पारंपरिक दगडी मंदिरे अनेकदा कठोर जातिउतरंडीच्या नियंत्रणाखाली असत आणि ज्यांना आध्यात्मिक आश्रयाची सर्वाधिक गरज होती, त्यांनाच तेथे प्रवेश नाकारला जात असे. यावर प्रतिसाद म्हणून शरणांनी इष्टलिंग सुरू केले. “इष्ट” म्हणजे प्रिय किंवा निवडलेला, आणि “लिंग” म्हणजे निराकार दैवाचे प्रतीक. हे लहानसे, वैयक्तिक लिंग भक्ताच्या स्वतःच्या छातीवर थेट ठेवले जाते, उपासनेला अशा मंदिर इमारतीपुरते मर्यादित न ठेवता जी जात किंवा संपत्ती आवाक्याबाहेर ठेवू शकत असे.

प्रत्येक लिंगायत दीक्षेच्या वेळी हेच लिंग प्राप्त करतो आणि ते गळ्यात दोरीवर लटकवून धारण करतो. अनेकदा ते “करडिगे” नावाच्या लहानशा संरक्षक डब्यात ठेवले जाते, आणि श्रीमंत कुटुंबांत काही वेळा ते चांदीच्या डब्यात असते. अशा प्रकारे भक्ताचा स्वतःचा देह एक हलते पूजास्थान बनतो, जे शेतात, कारखान्यांत आणि बाजारपेठांत त्याच्यासोबत जाते, जिथे दगडी मंदिर त्याच्यामागे कधीच जाऊ शकले नसते.

बसवेश्वरांनी स्वतः या संपूर्ण परिवर्तनाचा आत्मा त्यांच्या संकलित वचनांतील 820 व्या वचनात टिपला आहे. हे त्यांच्या सर्वाधिक प्रसिद्ध रचनांपैकी एक असून ए. के. रामानुजन यांनी त्यांच्या Speaking of Siva या मूलगामी अभ्यासात त्याचा अनुवाद केला आहे. श्रीमंत लोक शिवासाठी मंदिरे बांधतील; मी गरीब काय करू? माझे पाय हे खांब, देह हे देवालय, आणि मस्तक हा सुवर्णकळस. ऐक, हे संगमांच्या नद्यांच्या प्रभो, जे उभे आहे ते पडेल, पण जे चालते ते सदैव टिकेल. या कवितेची शेवटची ओळ तिची सर्वात तीक्ष्ण धार वाहते: दगडी मंदिरे, कितीही भव्य असली तरी, काळ आणि आक्रमण पाडू शकतील अशा स्थिर रचना राहतात; तर चालत्या, जिवंत देहात दैव वाहणारा भक्त कोणत्याही इमारतीच्या पतनाने त्यापासून कधीही वेगळा होऊ शकत नाही. बसवेश्वरांनी हे वचन कूडलसंगम देव, म्हणजे “संगमांच्या नद्यांचे प्रभू” अशा शिवाला अर्पण केले आहे. हे त्यांचे स्वतःचे वैयक्तिक अंकित नाव असून ते त्यांच्या जवळजवळ सर्व वचनांच्या शेवटी येते. प्रत्येक शरण कवीने हा संकेत काटेकोरपणे पाळला, रचनांवर स्वतःच्या नावाऐवजी दैवासाठी निवडलेल्या नावाने स्वाक्षरी करत.

इष्टलिंगाभोवती उभी असलेली दैनंदिन साधना करस्थल पूजा म्हणून ओळखली जाते, म्हणजे तळहातावरील पूजा. ती संपत्ती किंवा सामाजिक स्थानाचा विचार न करता कोणालाही सुलभ व्हावी अशा क्रमाने चालते. उपासना सुरू करण्यापूर्वी भक्त पवित्र शुद्धीकरण म्हणून आचार स्नान करतो, आणि लिंगाजवळ जाण्यापूर्वी दिवसभराचे सामान्य व्यवहार धुऊन टाकतो. इष्टलिंग स्वतः, “कांती” नावाच्या सुगंधी राळेच्या लेपाने झाकलेला एक लहानसा, काळा, चकचकीत गोळा, नंतर डाव्या तळहातावर ठेवला जातो. हा हात पारंपरिकरीत्या देण्याऐवजी स्वीकारण्याशी जोडलेला आहे, ही विधीच्या रचनेतील एक छोटी पण जाणीवपूर्वक केलेली बाब आहे. मग भक्त लिंगावर अखंड दृष्टी स्थिर करतो, ही त्राटक नावाची एकाग्रतेची साधना आहे. बाह्य विचार एकेक करून हळूहळू विरघळू दिले जातात, जोपर्यंत भक्ताला अंग, म्हणजे वैयक्तिक आत्मा, आणि लिंग, म्हणजे दैव, यांच्या ऐक्याची अनुभूती होत नाही. हे ऐक्यच संपूर्ण साधनेचे मूळ उद्दिष्ट आहे; ते दूरच्या एखाद्या अमूर्त तात्त्विक विधानासारखे केवळ समजून घेण्याऐवजी शरीरात थेट आणि तत्काळ अनुभवले जावे असे अपेक्षित आहे.

इष्टलिंगाला इतर आराधना वस्तूंपासून वेगळे करते ते केवळ त्याचे सहज वाहून नेता येणे नाही, तर त्याचे धारक ज्या जाती-वर्गांमुळे विभागले जाऊ शकत होते, त्या प्रत्येकामध्ये असलेली त्याची मूलगामी एकरूपता ही आहे. पुरुष असो वा स्त्री, श्रीमंत असो वा निराधार, प्रत्येक दीक्षित दीक्षेच्या वेळी अगदी तेच इष्टलिंग प्राप्त करतो. त्यानंतर प्रत्येकजण मुक्तीच्या त्याच मार्गावर चालतो. खालच्या जातीत जन्मलेल्यांना, समाजात जात अजूनही किती कठोरपणे चालत असली तरी, लिंगाची कोणतीही वेगळी किंवा कमी दर्जाची आवृत्ती कधीही दिली जात नाही. ही समानता साधनेचा निव्वळ योगायोग नव्हती, तर बसवेश्वर आणि शरणांनी ती प्रथम का आणली, याचा गाभा होती. जन्माच्या आधारावर जे रोखता येत नाही, कमी करता येत नाही किंवा नाकारता येत नाही, असे आराधना वस्तू आराधनेच्या आतच जातिउतरंड संरचनात्मकरीत्या लागू करणे अशक्य करते, समाजाच्या इतर भागांत जातीकडे कितीही सत्ता असली तरी. या अर्थाने इष्टलिंग केवळ आराधनेचे साधन नव्हते; ते प्रत्येक श्रद्धावंताच्या छातीवर उघडपणे धारण केलेले एक शांत, दैनंदिन सामाजिक सुधारणेचे कार्यही होते.