ಇಷ್ಟಲಿಂಗ

12ನೇ ಶತಮಾನದ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ, ಜಗದ್ಗುರು ಬಸವೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಶರಣರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ದೈವಿಕ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿದರು. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲ್ಲಿನ ದೇಗುಲಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಠಿಣ ಜಾತಿ ಶ್ರೇಣಿಗಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದವು, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಆಶ್ರಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದ ಜನರಿಗೇ ಪ್ರವೇಶ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಶರಣರು ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು, ಇಷ್ಟ ಎಂದರೆ ಪ್ರಿಯ ಅಥವಾ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ, ಲಿಂಗ ಎಂದರೆ ನಿರಾಕಾರ ದೈವದ ಚಿಹ್ನೆ, ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಲಿಂಗವನ್ನು ಭಕ್ತನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಇಡುತ್ತಾ, ಜಾತಿ ಅಥವಾ ಸಂಪತ್ತು ದೂರ ಇಡಬಹುದಾದ ಒಂದು ದೇಗುಲ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವ ಬದಲು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಲಿಂಗಾಯತನೂ ದೀಕ್ಷೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪಡೆದು, ಅದನ್ನು ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ನೇತಾಡಿಸಿ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕರಡಿಗೆ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಸುರಕ್ಷಾ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶ್ರೀಮಂತ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದು, ಹೀಗಾಗಿ ಭಕ್ತನ ಸ್ವಂತ ದೇಹವೇ ಕಲ್ಲಿನ ದೇಗುಲ ಎಂದಿಗೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾಗದ ಗದ್ದೆಗಳಿಗೆ, ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳಿಗೆ, ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ಹೊತ್ತು ಹೋಗುವ ಒಂದು ಚಲಿಸುವ ಪೂಜಾಸ್ಥಳವಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಸವಣ್ಣ ಸ್ವತಃ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಆಶಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಂಗ್ರಹಿತ ವಚನಗಳ ವಚನ 820ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ, ಎ. ಕೆ. ರಾಮಾನುಜನ್ ಅವರ "ಸ್ಪೀಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ಶಿವ" ಎಂಬ ಮಹತ್ವದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಅನುವಾದಿಸಿದ ವಚನದಲ್ಲಿ, ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ: ಶ್ರೀಮಂತರು ಶಿವನಿಗೆ ದೇಗುಲ ಕಟ್ಟುವರು; ಬಡವನಾದ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ನನ್ನ ಕಾಲುಗಳೇ ಕಂಬಗಳು, ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ, ತಲೆಯೇ ಸುವರ್ಣ ಶಿಖರ. ಕೇಳಿರಿ, ಓ ಸಂಗಮ ನದಿಗಳ ಪ್ರಭುವೇ, ನಿಂತಿರುವುದು ಬೀಳುವುದು, ಆದರೆ ಚಲಿಸುವುದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಉಳಿಯುವುದು. ಈ ಪದ್ಯದ ಅಂತಿಮ ಸಾಲು ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಎಷ್ಟೇ ಭವ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಕಲ್ಲಿನ ದೇಗುಲಗಳು ಸ್ಥಿರ ರಚನೆಗಳಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಆಕ್ರಮಣ ಅವುಗಳನ್ನು ಕೆಡಹಬಹುದು, ಆದರೆ ಚಲಿಸುವ ಜೀವಂತ ದೇಹದಲ್ಲಿ ದೈವವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಭಕ್ತನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಟ್ಟಡದ ಪತನವೂ ಅದರಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದು. ಬಸವಣ್ಣ ಈ ವಚನವನ್ನು ಕೂಡಲಸಂಗಮ ದೇವ, ಸಂಗಮ ನದಿಗಳ ಪ್ರಭು, ಎಂಬ ಶಿವನಿಗೆ ಅವರ ಸ್ವಂತ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಂಕಿತ ಹೆಸರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಅವರ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ವಚನಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಶರಣ ಕವಿಯೂ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ನಿಕಟವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಿದರು, ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಹೆಸರಿನ ಬದಲು ದೈವಕ್ಕೆ ತಮ್ಮದೇ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ರಚನೆಗಳಿಗೆ ಹಸ್ತಾಕ್ಷರ ಮಾಡುತ್ತಾ.

ಇಷ್ಟಲಿಂಗದ ಸುತ್ತ ಕಟ್ಟಲಾದ ದೈನಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಕರಸ್ಥಲ ಪೂಜೆ, ಅಂಗೈ ಮೇಲಿನ ಪೂಜೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಇದು ಸಂಪತ್ತು ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಯಾರಿಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಒಂದು ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತನು ಮೊದಲು ಆರಾಧನೆ ಆರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ಪವಿತ್ರ ಶುದ್ಧೀಕರಣವಾಗಿ ಆಚಾರ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಲಿಂಗವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವ ಮೊದಲು ದಿನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಬಿಡುತ್ತಾ. ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಸ್ವತಃ, ಕಾಂತಿ ಎಂಬ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ರಾಳದ ಪೇಸ್ಟ್‌ ಹೊದಿಸಲಾದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ, ಕಪ್ಪು, ಹೊಳೆಯುವ ಗೋಳ, ಆಗ ಎಡಗೈಯ ಅಂಗೈಯ ಮೇಲೆ ಇಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಪ್ರದಾಯಕವಾಗಿ ಕೊಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೈ, ವಿಧಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಆದರೆ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ವಿವರ. ಭಕ್ತನು ಆಗ ಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆಟ್ಟು, ತ್ರಾಟಕ ಎಂಬ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೊರಗಿನ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಕರಗುತ್ತಾ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಭಕ್ತನು ಅಂಗ, ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಆತ್ಮ, ಲಿಂಗ, ದೈವ, ಇವುಗಳ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವರೆಗೆ. ಈ ಏಕತ್ವವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಭ್ಯಾಸದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉದ್ದೇಶ, ದೂರದ ಒಂದು ಅಮೂರ್ತ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಹೇಳಿಕೆಯಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಬದಲು ದೇಹದಲ್ಲಿಯೇ ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾದ ಒಂದು ಸಂಗತಿ.

ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನು ಇತರ ಆರಾಧನಾ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು ಅದರ ಸುಲಭ ಸಾಗಾಣಿಕೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದರ ಧಾರಕರನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಬಹುದಾದ ಪ್ರತಿ ಜಾತಿ ಹಾಗೂ ವರ್ಗದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಅದರ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಏಕರೂಪತೆಯೂ ಆಗಿದೆ. ಪುರುಷನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿರಲಿ, ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ದರಿದ್ರನಾಗಿರಲಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದೀಕ್ಷಿತನೂ ದೀಕ್ಷೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಮುಕ್ತಿಯ ಅದೇ ಹಾದಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಳ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಲಿಂಗ ನೀಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸುತ್ತಲಿನ ವಿಶಾಲ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಎಷ್ಟೇ ಕಠಿಣವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ. ಈ ಸಮಾನತೆ ಆಚರಣೆಗೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬಂದುದಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಬಸವಣ್ಣ ಮತ್ತು ಶರಣರು ಇದನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಏಕೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು ಎಂಬುದಕ್ಕೇ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಜನ್ಮದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಲಾಗದ, ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ, ಅಥವಾ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗದ ಒಂದು ಆರಾಧನಾ ವಸ್ತು ಆರಾಧನೆಯ ಒಳಗೆ ಜಾತಿ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ರಚನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದನ್ನೇ ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಸಮಾಜದ ಇತರ ಕಡೆ ಜಾತಿ ಎಷ್ಟೇ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ. ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಕೇವಲ ಒಂದು ಆರಾಧನಾ ಸಾಧನ ಮಾತ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಕ್ತನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಧರಿಸಿದ ಒಂದು ಶಾಂತ, ದೈನಂದಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆಯೂ ಆಗಿತ್ತು.