इष्टलिङ्गम्

द्वादशशताब्दीयकर्णाटके जगद्गुरुबसवेश्वरः समवेताः शरणाः च सामान्यजनानां दिव्यभक्तिप्राप्तिं क्रान्तिकारितया परिणामितवन्तः। परम्परागताः पाषाणदेवालयाः प्रायः दृढजातिश्रेण्या नियन्त्रिताः आसन्, तानेव जनान् प्रवेशात् वारयन्तः येषां आध्यात्मिकशरणस्य सर्वाधिका आवश्यकता आसीत्। एतस्य प्रत्युत्तरे शरणाः इष्टलिङ्गं प्रवर्तितवन्तः, इष्ट (प्रियं वरीतं वा) लिङ्गं च (निराकारदिव्यस्य चिह्नम्) इति द्वयात्, लघु व्यक्तिगतं लिङ्गं भक्तस्य स्वयं वक्षसि प्रत्यक्षतया स्थापयन्तः, न तु पूजां देवालयभवने परिबद्धां कुर्वन्तः यत् जातिः धनं वा दुर्गमं कर्तुं शक्नुयात्।

प्रत्येकः लिङ्गायतः दीक्षाकाले तदेव लिङ्गं प्राप्नोति, कण्ठे सूत्रेण लम्बितं धारयति, प्रायः करडिगे इति लघुरक्षापेटिकायां संवृतम्, धनिकपरिवारेषु कदाचित् रजतनिर्मितम्। भक्तस्य स्वयं शरीरं एवं वहनीयं पवित्रस्थानं भवति, क्षेत्रेषु कार्यशालासु विपणिषु च वहितं यत्र पाषाणदेवालयः तान् कदापि अनुगमितुं न शक्नुयात्।

बसवण्णः स्वयं अस्य सम्पूर्णपरिवर्तनस्य भावं स्वसंकलितवचनानां ८२० तमे पद्ये ग्रहितवान्, तस्य सर्वाधिकप्रशंसितरचनानाम् एकस्मिन्, ए.के.रामानुजनेन स्वप्रसिद्धग्रन्थे 'स्पीकिंग् ऑफ् शिव' इत्यस्मिन् अनुवादितम्: धनिकाः शिवाय देवालयान् निर्मास्यन्ति; अहं दरिद्रः किं करिष्यामि? मम पादौ स्तम्भौ, शरीरं देवालयः, शिरः सुवर्णकलशः। शृणु, हे सङ्गमनदीनां प्रभो, स्थिराणि पतिष्यन्ति, चलं च सदा स्थास्यति। पद्यस्य अन्तिमा पङ्क्तिः तस्याः तीक्ष्णतमं धारं वहति: पाषाणदेवालयाः, यथा भी महान्तः, स्थिराः संरचनाः एव तिष्ठन्ति याः कालः विजयः च पातयेताम्, यत्र भक्तः यः दिव्यं चलिते जीवन्ते शरीरे वहति सः तेन कस्यापि भवनस्य पतनेन कदापि पृथक्कर्तुं न शक्यः। बसवण्णः पद्यं कूडलसङ्गमदेवं प्रति सम्बोधयति, सङ्गमनदीनां प्रभुम्, शिवाय स्वयं व्यक्तिगतं हस्ताक्षरनाम यत् तस्य प्रायः सर्वेषु वचनेषु अन्ते दृश्यते, परम्परा याम् प्रत्येकः शरणकविः निकटतया अनुसृतवान्, स्वरचनासु स्वनाम्ना न, अपितु दिव्याय स्वचयितेन नाम्ना हस्ताक्षरं कुर्वन्।

इष्टलिङ्गस्य परितः निर्मितः दैनिकाभ्यासः करस्तलपूजा इति कथ्यते, अर्थात् करतले पूजा, तथा च तत् तादृशं क्रमं अनुसरति यः कस्मैचित् जनाय, धनं सामाजिकस्थितिं च निरपेक्ष्य, सुलभः। भक्तः प्रथमं पावनशुद्धीकरणस्य कृते स्नानादिविधीन् करोति, लिङ्गं समीपं गमनात् पूर्वमेव दिनस्य सामान्यव्यापारं प्रक्षालयन्। इष्टलिङ्गः स्वयं, लघुः कृष्णः सुघृष्टः गोलः कान्ति इति सुगन्धितराललेपेन आवृतः, तदनन्तरं वामकरतले स्थापितः। एषः करः परम्परया ग्रहणेन, न तु दानेन, सम्बद्धः — लघुः परं सचेतनः विवरः तस्य विधेः संरचनायाम्। भक्तः तदनन्तरं लिङ्गे अखण्डितां दृष्टिं स्थापयति, त्राटकम् इति केन्द्रितैकाग्रतायाः अभ्यासम्। बाह्यविचाराः क्रमशः एकैकशः विलीयन्ते यावत् भक्तः अङ्गस्य (व्यक्तिगतस्य आत्मनः) लिङ्गेन (दिव्यस्य स्वयं) सह ऐक्यम् अनुभवति। एतत् ऐक्यं सम्पूर्णाभ्यासस्य सम्पूर्णं तात्पर्यं, शरीरे प्रत्यक्षतया तत्कालं च अनुभवितव्यम्, न तु केवलं कुत्रापि दूरे अमूर्तदार्शनिकदावत्वेन बोध्यम्।

इष्टलिङ्गं भक्त्युपकरणेषु विशिष्टं करोति तत् न केवलं तस्य स्वयं सुलभवाहनीयता, अपितु तस्य क्रान्तिकारी एकरूपता सर्वासु जातिश्रेणीषु वर्गेषु च याः अन्यथा तस्य धारकान् विभजेयुः। प्रत्येकः दीक्षितः, पुरुषः स्त्री वा, धनिकः निर्धनः वा, दीक्षाकाले तमेव इष्टलिङ्गं प्राप्नोति। प्रत्येकः तदनन्तरं मुक्तिं प्रति तमेव मार्गम् अनुसरति, निम्नजातिजातेभ्यः कदापि पृथक् वा निम्नतरं लिङ्गसंस्करणं न अर्पितम्, व्यापकसमाजे जातिः यावत् दृढतया कार्यं कुर्यात् तावत् निरपेक्ष्य। एतत् समत्वं अभ्यासस्य अकस्मिकं न आसीत्, अपितु केन्द्रीयं यत्कारणेन बसवण्णः शरणाः च तत् प्रथमम् एव प्रवर्तितवन्तः। भक्त्युपकरणं यत् जन्मना न रोद्धव्यं, न्यूनीकरणीयं, वा निषेधनीयं, जातिश्रेण्यं पूजायाम् एव संरचनात्मकतया लागूकरणाय असम्भवं करोति, व्यापकसमाजे जातिः यत् सामर्थ्यं अन्यत्र धारयेत् तत् निरपेक्ष्य। अस्मिन् अर्थे इष्टलिङ्गः कदापि केवलं भक्त्युपकरणं न आसीत्; तत् च शान्तं दैनिकं सामाजिकसुधारांशं आसीत्, प्रत्येकस्य विश्वासिनः वक्षसि उद्घाटितं धृतम्।