दासोहम्

दासोहम् इत्यस्य अर्थः "अहं सेवकः अस्मि।" कायकः लिङ्गायतं शिक्षयति कथं सत्येन गौरवयुक्तेन श्रमेण अर्जनीयम्। दासोहः शिक्षयति कथं तत् श्रमजनितं सर्वथा स्वामित्वाभिमानं विना व्ययनीयं दानीयं च। उभौ संयुक्तौ एकं आर्थिकं आध्यात्मिकं च अनुशासनं निर्मीतः। तत् बसवण्णस्य द्वादशशताब्दसुधारान्दोलने शरणैः रचिते वचनसाहित्ये सर्वत्र लिखितम्, यस्मिन् सम्पत्तिः कदापि व्यक्तिगतसञ्चयनार्थं न, अपितु सम्पूर्णसमुदायकल्याणार्थं निरन्तरं प्रचरितव्या।

दासोहः, स्वैतिहासिकसन्दर्भे, बसवण्णस्य युगस्य सामन्तीयअर्थशास्त्रस्य प्रत्यक्षं आह्वानं रूपेण उद्भूतः। तस्मिन् युगे सम्पत्तिः प्रतिष्ठा च प्रायः सर्वथा वंशानुगताभिजातवर्गं प्रति संचिता, व्यक्तिगतयोग्यतां आवश्यकतां वा निरपेक्ष्य। एतस्य विरुद्धं शरणान्दोलनम् आग्रहं कृतवत् यत् कायकस्य आयः व्यापकसमुदायस्य, न तु व्यक्तिगतसञ्चयस्य, भवेत्, एकवारं श्रमिकस्य स्वकीयाः विनीताः आवश्यकताः पूर्णाः भवेयुः। एतत् अनुशासनं आन्दोलनस्य अस्मितायै एवं केन्द्रीयम् आसीत् यत् केचन शरणाः तेनैव निर्मितानि नामानि गृहीतवन्तः। एकः वचनकविः केवलं दासोहदसङ्गण इति स्मर्यते, "दासोहस्य सङ्गणः" (वचनम् #११२१)। तस्य स्वयं नाम तस्य अभ्यासस्य स्थायी लेखः, न तु कस्यापि वंशागतोपाधेः।

दासोहस्य प्राचीनतमं केन्द्रीयतमं च रूपं जङ्गमदासोहः आसीत्, जङ्गमाय विशिष्टतया अर्पिता सेवा। जङ्गमः सः भ्रमणशीलः लिङ्गायतसंन्यासी यः किमपि न धारयति स्म, समुदायस्य दानेच्छायां सर्वथा आश्रितः। बसवण्णस्य स्वयं शिक्षा धारयति स्म यत् कायकः, तस्य वचनेषु, "दासोहस्य भावेन" निष्पादनीयः। श्रमिकः स्वश्रमेण स्वगृहं पोषयति, तदनन्तरं यत्किमपि अतिरिक्तं शिष्टं तत् प्रयाणरतं जङ्गमं प्रति अर्पयति, यः तत् पुनः समुदायकल्याणार्थं पुनर्वितरति। एतेन दानस्य निरन्तरं परिपथं निर्मितम्, यत्र कुत्रापि एकस्मिन् बिन्दौ सम्पत्तिः केवलं स्थगितं संचितं वा भवितुम् अनुमता न आसीत्।

जङ्गमसेवायाः सह अन्नदासोहः, अन्नस्य विभाजनम्, अभ्यासस्य सर्वाधिकदृश्यं स्थायी च अभिव्यक्तिः अभवत्। यः कोऽपि क्षुधितः तस्य जातिं धर्मं पृष्ठभूमिं वा पूर्वं न पृष्ट्वा भोजनं दातव्यम् आसीत्। इदं तेभ्यः कर्मकाण्डशुद्धिनियमेभ्यः क्रान्तिकारी विचलनम् आसीत् ये नियमाः बसवण्णस्य आन्दोलनं यस्मिन् व्यापकसमाजे उद्भूतं तस्य बहुभागे कः कैः सह भोक्तुं शक्नोति इति नियमयन्ति स्म। एषा निरुपाधिभोजनस्य परम्परा अद्यापि लिङ्गायतसामुदायिकजीवनं चिह्नयति। तत् तमेव सिद्धान्तं प्रतिध्वनयति यं सिक्खलङ्गरः अन्याः च भारतस्य सामुदायिकभोजनपरम्पराः स्वतन्त्रतया प्राप्तवत्यः।

तृतीयं रूपं, ज्ञानदासोहः, तमेव तर्कं ज्ञानं स्वयं प्रति विस्तारितवान्। आध्यात्मिकदर्शनं, व्यावहारिकजीवनकौशलं, मूलभूतशिक्षा च तेभ्यः निर्बाधं विभाजनीया येषां तेषां प्रति प्राप्तिः न आसीत्। इदं सर्वोपरि तान् एव वञ्चितान् निम्नजातिसमुदायान् अर्थयति यान् व्यापकसमाजस्य कर्मकाण्डश्रेणीव्यवस्था चिरकालं औपचारिकशिक्षणात् बहिष्कृतवती। यत्र अन्नदासोहः शरीरं पोषयति, ज्ञानदासोहः मनः पोषयति, लिङ्गायतशिक्षा च द्वयोः अपि अवरोधनं तस्यैव मूलभूतानुशासनस्य विफलतां मन्यते।

चतुर्थं क्षेत्रं, सेवादासोहः, प्रत्यक्षं शारीरिकं सेवां समावृणोत्। तत् रोगिणां परिचर्यां, वृद्धानां विकलाङ्गानां च सहायतां, व्यापकसमुदायस्य आश्रितानां सुविधानां निर्माणं संरक्षणं च समाविष्टवत्। कायकस्य एव सदृशं इदं श्रमं कदापि कस्यापि स्थानात् अधः न मन्यते, तस्य प्रतिष्ठां निरपेक्ष्य। याभ्याम् हस्ताभ्यां जनः स्वकीयं कायकं निष्पादयति ताभ्यामेव सः अन्येभ्यः सेवादासोहं निर्विशेषं निष्पादयति अपेक्षितः।

दासोहस्य प्रत्येकं रूपं यत् संयोजयति तत् एकं मागधिकं दृष्टिकोणम्। सर्वं अन्ततः प्रभोः, कूडलसङ्गमदेवस्य, भवति, दाता च केवलं रक्षकः तत् अग्रे प्रेषयन्, न तु स्वामी श्रेष्ठपदात् दानं वितरन्। यदा दानम् अस्मिन् भावे अर्पितं भवति, लिङ्गायतशिक्षा धारयति यत् दाता कमपि अभिमानं न अनुभवति, ग्राहकः च कमपि अपमानं न अनुभवति। उभयेषां पक्षयोः, अन्ततः, कोऽपि वस्तुतः तस्य स्वामी न यत् तयोः मध्ये हस्तान्तरितम्। एषा एव सा सामरस्यं यत् उत्पादयितुं दासोहः वर्तते। तत् भिक्षादानं न यत् दातृग्राहकयोः मध्ये श्रेणीव्यवस्थां दृढीकरोति, अपितु कायकस्य फलानां निरन्तरं परिपथं यत् तां श्रेणीव्यवस्थां प्रत्येकं सत्यतया अभ्यस्तं विघटयति। आधुनिकाः लिङ्गायतसंस्थाः, मठाः (लिङ्गायतमठकेन्द्राणि) यथा अद्यापि कर्णाटकसर्वत्र निःशुल्कान् आश्रमान्, चिकित्सालयान्, भोजनालयान् च चालयन्ति, एतमेव वंशं प्रत्यक्षतया द्वादशशताब्दीयं परिपथं प्रति नयन्ति यं बसवण्णः शरणाः च प्रथमं प्रचलितवन्तः। एषः दासोहः कायकस्य स्वयं सामान्यम् अपेक्षितं विस्तारत्वेन अभ्यस्तः।