षट्स्थलम्

षट्स्थलम्, षट् इति षट् सं, स्थलं च अवस्था स्तरः वा इत्यस्मात्, तं क्रमं नामयति यस्मिन् लिङ्गायतात्मा दिव्यैक्यं प्रति अग्रे गच्छति इति बोध्यते। चन्नबसवण्णः, बसवण्णस्य भ्रातृपुत्रः अनुभवमण्टपस्य (वचनम् #१) प्रमुखतमशरणेषु अन्यतमः, सिद्धान्तं सर्वाधिकं पूर्णतया व्यवस्थापितवान्। सः तत् स्वस्य प्रायः १,२०० वचनानां समूहे, शरणानां स्वयं रूपस्य भक्तिकाव्येषु, करणहसुगे च इति लिङ्गायतपरम्परायाः पावनतमग्रन्थेषु अन्यतमे, कृतवान्। यत्र बसवण्णः स्वयं षट् अवस्थाः सामान्यतः क्रमेणैकम् अनुगम्य प्राप्यमानं क्रमं रूपेण वर्णितवान्, चन्नबसवण्णः शिक्षां पुनर्निर्वचितवान्, धारयन् यत् आत्मा षड्भ्यः कस्मादपि मुक्तिं प्राप्नुयात्, न तु केवलं प्रत्येकं पूर्वतरं कठोरक्रमेण समाप्य।

प्रथमे स्थले अन्वेषकः दिव्यं अभिज्ञाति, दीक्षां — औपचारिकं दीक्षणम् — इष्टलिङ्गं च — यं प्रत्येकः लिङ्गायतः तदनन्तरं देहे धारयति तं व्यक्तिगतं दिव्यप्रतीकं — प्राप्नोति। अस्मात् बिन्दोः अग्रे भक्तः अस्मिन् नवसम्बन्धे निर्मितं नैतिकं अनुशासितं जीवनं प्रतिबद्धं करोति, तस्य मार्गस्य आरम्भः यः प्रत्येकस्मिन् आगामिस्थले विकसिष्यति।

द्वितीये स्थले भक्तः दृढं अनुशासनं अभ्यस्यति, व्रतानि — नैतिकप्रतिज्ञानि — कठोरतया पालयन्, लौकिकविक्षेपात् अनासक्तिं संवर्धयन्, अचलं विश्वासं निष्कम्पं धारयन्। यत्र भक्तस्थलं आत्मनः दिव्यस्य प्रथमं अभिज्ञानं चिह्नयति, माहेश्वरस्थलं तत् अभिज्ञानं अनुशासितां परीक्षितां प्रतिबद्धतां प्रति कठिनीकरोति।

तृतीये स्थले यत्किमपि भक्तः पञ्चेन्द्रियैः अनुभवति तत् सर्वं लिङ्गाय अर्पितं प्रसादत्वेन — पावनकृपात्वेन — पुनः प्राप्यते। स्वानुभवानां स्वप्रतीतीनां च अहंकारिस्वामित्वं अत्र विलीयतुम् आरभते, यतोहि भक्तः यत् अनुभवति तत् अधुना केवलं स्वस्य भवतीति न मन्यते।

चतुर्थे स्थले पूजा करतलधृतात् भौतिकात् इष्टलिङ्गात् प्राणं प्रति — स्वयं अन्तर्गतं जीवनश्वासं प्रति — गच्छति। हृदयं ईश्वरं बाह्यं भक्तिविषयं रूपेण न, अपितु चेतनां जीवयत् स्वयं श्वासरूपेण साक्षात्करोति, पूजकस्य पूज्यस्य च मध्ये दूरतां संवृणत्।

पञ्चमे स्थले आत्मा दिव्येन सह आनन्दमयसामीप्यस्य सम्बन्धे जीवति, लिङ्गायतवचनसाहित्ये सती-पति-भावेन अभिव्यक्तम्, आत्मा प्रेमपूर्णा वधूः प्रभुः च प्रियतमः इति चित्रितौ। स्वार्थः, अस्मिन् स्तरे, प्रायः सर्वथा लुप्तः, केवलं सम्बन्धं स्वयं त्यक्त्वा।

षष्ठे अन्तिमे च स्थले आत्मा परब्रह्मणा, सर्वोच्चसत्यतया, सह सम्पूर्णम् अखण्डम् एकत्वं प्राप्नोति। अङ्गः, व्यक्तिगतः आत्मा, लिङ्गे, दिव्ये, संलीयते, तस्मिन् यत् लिङ्गायतशिक्षा शाश्वतं प्रकाशमयम् आनन्दं वर्णयति। कूडलसङ्गमः, तत् स्थानं यत्र बसवण्णः स्वयं इमं अन्तिमस्थलं प्राप्तवान् इति स्मर्यते, अद्यापि ऐक्येन सह सर्वाधिकनिकटतया सम्बद्धं जीवन्तं स्थानं भवति।

षट्स्थलेन उद्भूतः सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णः व्याख्यानात्मकः प्रश्नः अस्ति यत् किम् एते षट् स्थलाः कठोरक्रमेण एव अतिक्रमणीयाः, अथवा मुक्तिः तेषु कस्मादपि प्रत्यक्षतया प्राप्या। चन्नबसवण्णस्य स्वयं सिद्धान्तपरिष्करणं द्वितीयपक्षं समर्थितवत्: कस्मिंश्चित् स्थले दृढतया स्थिता आत्मा, न केवलं षष्ठे, सिद्धान्ततः ऐक्यं प्राप्नुयात्, यतोहि स्थलाः दिव्येन सह सम्बन्धस्य गुणान् वर्णयन्ति, न तु प्रत्येकया आत्मया सोपानेन सोपानं आरोहणीयां स्थिरां नि:श्रेणिम्। एषः भेदः व्यावहारिकतया तथैव महत्त्वपूर्णः यथा सैद्धान्तिकतया, यतोहि तस्य अर्थः यत् षट्स्थलं कदापि भक्तस्य मूल्यं तेन कियत् दूरं क्रमे प्रगतः इति मापयितुम् अभिप्रेतं न आसीत्, अपितु तं आकारं वर्णयितुम् यं भक्तिः स्वयं धारयति यस्मिन्कस्मिन् गाम्भीर्ये आत्मा वस्तुतः प्राप्तवती।

पश्चात्कालिकाः लिङ्गायताचार्याः षट्स्थलं प्रायः न्यूनं नि:श्रेणित्वेन — एकवारं सोपानं सोपानं एकस्मिन् अन्तिमनिर्गमनं प्रति आरोहणीयया — अधिकं दर्पणत्वेन वर्णितवन्तः यं भक्तः सामान्यजीवनस्य प्रत्येकस्मिन् स्तरे पुनः प्रति याति, स्वस्य भक्त्याः, अनुशासनस्य, कृपायाः, अन्तर्मुखतायाः, समर्पणस्य, ऐक्यस्य च अभ्यासः अधुना कुत्र स्थितः इति परीक्षयन्। आत्मा एकस्मिन् दिने स्वं प्रायः भक्तस्थले अभिज्ञातुं शक्नोति, अन्यस्मिन् दिने च शरणस्थलस्य निकटतरं किञ्चित् दृष्ट्वा, अनेन गमनेन सिद्धान्तस्य स्वयं तर्कं विना विरोधेन। यत् षट्स्थलं, अस्मिन् पठने, अर्पयति तत् भक्तान् अन्योन्यं तुलयत् अंकपत्रं न, अपितु तादृशी शब्दावली यथार्थतया सूक्ष्मा यत् कस्यापि क्षणे आत्मनः दिव्येन सह सम्बन्धस्य वास्तविकं स्वरूपं वर्णयेत्, यत्किमपि स्थलं तत् स्यात्।