षट्स्थल

षट्स्थल हा शब्द ‘षट्’, म्हणजे सहा, आणि ‘स्थल’, म्हणजे अवस्था किंवा टप्पा, यांपासून बनला आहे, आणि लिंगायत आत्मा परमात्म्याशी ऐक्याकडे कोणत्या क्रमाने पुढे जातो, तो क्रम सांगतो. बसवण्णांचे पुतणे आणि अनुभव मंटपातील अग्रगण्य शरणांपैकी एक, चन्नबसवण्णा (वचन क्र. १), यांनी ही शिकवण सर्वात पूर्णपणे सुव्यवस्थित केली. त्यांनी आपल्या सुमारे १,२०० वचनांत, म्हणजे शरणांच्या स्वतःच्या स्वरूपातील भक्तिरचनांत, आणि लिंगायत परंपरेतील सर्वात पवित्र ग्रंथांपैकी एक असलेल्या करण हसुगेत हे कार्य केले. बसवण्णांनी स्वतः सहा टप्पे साधारणपणे एकामागून एक गाठले जाणारा क्रम म्हणून वर्णन केले होते, तर चन्नबसवण्णांनी शिकवणीची पुनर्मांडणी केली: आत्मा सहापैकी कोणत्याही टप्प्यावरून मुक्ती गाठू शकतो, केवळ सर्व पूर्वीचे टप्पे काटेकोर क्रमाने पूर्ण केल्यानंतरच नव्हे.

पहिल्या टप्प्यात साधक दैवी तत्त्व ओळखतो आणि दीक्षा, म्हणजे औपचारिक दीक्षा, तसेच इष्टलिंग, म्हणजे प्रत्येक लिंगायत शरीरावर धारण करत असलेले ईश्वराचे वैयक्तिक प्रतीक, प्राप्त करतो. इथपासून भक्त या नव्या नात्याभोवती उभ्या असलेल्या नैतिक आणि शिस्तबद्ध जीवनाला वाहून घेतो; हा मार्ग पुढे येणाऱ्या प्रत्येक टप्प्यात उलगडणाऱ्या प्रवासाची सुरुवात असते.

दुसऱ्या टप्प्यात भक्त दृढ शिस्त पाळतो, व्रते, म्हणजे नैतिक प्रतिज्ञा, काटेकोरपणे पाळतो, सांसारिक विचलनांपासून अनासक्ती जोपासतो, आणि डगमगल्याशिवाय स्थिर श्रद्धा धरतो. भक्त स्थल जिथे आत्म्याची दैवी तत्त्वाची पहिली ओळख दर्शवते, तिथे महेश स्थल ती ओळख परीक्षित आणि शिस्तबद्ध बांधिलकीत घट्ट करते.

तिसऱ्या टप्प्यात पाच इंद्रियांद्वारे भक्त जे काही अनुभवतो, ते सर्व लिंगाला अर्पण केले जाते आणि प्रसाद, म्हणजे पवित्र कृपा, म्हणून परत मिळते. इथे स्वतःच्या अनुभवांवरील अहंकारी मालकीहक्क विरघळू लागतो, कारण भक्ताला जाणवणारी कोणतीही गोष्ट आता केवळ स्वतःची मानली जात नाही.

चौथ्या टप्प्यात उपासना हाताच्या तळव्यात धारण केलेल्या भौतिक इष्टलिंगापासून प्राण, म्हणजे आंतरिक जीवनश्वासाकडे सरकते. हृदयाला परमात्मा उपासनेची बाह्य वस्तू म्हणून नव्हे, तर चेतनेला चालना देणारा स्वतःचा श्वास म्हणून उमगतो, आणि उपासक व उपास्य यांच्यातील अंतर मिटते.

पाचव्या टप्प्यात आत्मा दैवी तत्त्वाशी उत्कट जवळिकीच्या नात्यात जगतो, जे लिंगायत वचन साहित्यात सती-पती भावाद्वारे व्यक्त होते, आत्मा प्रेमळ वधू आणि भगवंत प्रिय म्हणून कल्पिले जातात. या टप्प्यापर्यंत स्वार्थ जवळजवळ नाहीसा झालेला असतो, आणि फक्त नातेच उरते.

सहाव्या आणि अंतिम टप्प्यात आत्मा परब्रह्माशी, म्हणजे परम सत्याशी, पूर्ण, अभंग एकरूपतेपर्यंत पोहोचतो. अंग, म्हणजे वैयक्तिक आत्मा, लिंगात, म्हणजे दैवी तत्त्वात विलीन होतो, ज्याचे लिंगायत शिकवण शाश्वत, तेजस्वी आनंद म्हणून वर्णन करते. कूडलसंगम, ज्या स्थानी बसवण्णा स्वतः या अंतिम टप्प्यापर्यंत पोहोचले असे स्मरले जाते, ते आजही ऐक्याशी सर्वाधिक निगडित जिवंत स्थान राहिले आहे.

षट्स्थल उपस्थित करत असलेला सर्वात महत्त्वाचा अर्थविषयक प्रश्न हा आहे की हे सहा टप्पे काटेकोर क्रमाने पार करावे लागतात, की त्यांपैकी कोणत्याही एकावरून थेट मुक्ती गाठता येते. चन्नबसवण्णांची स्वतःची शिकवणीची सुधारणा नंतरच्या पर्यायाच्या बाजूने होती: कोणत्याही स्थलात, केवळ सहाव्यातच नव्हे, दृढपणे स्थापित झालेला आत्मा तत्त्वतः ऐक्य गाठू शकतो, कारण हे टप्पे पायरी-पायरीने चढावयाच्या एका निश्चित शिडीऐवजी परमात्म्याशी असलेल्या नात्याचे गुण वर्णन करतात. हा भेद सैद्धांतिकाइतकाच व्यावहारिकदृष्ट्याही महत्त्वाचा आहे, कारण षट्स्थलाने भक्ताचे मूल्य तो क्रमात किती पुढे गेला यावरून मोजावे असे कधीच नव्हते, तर आत्मा प्रत्यक्षात पोहोचलेल्या कोणत्याही खोलीवर भक्तिभाव स्वतः कसा आकार घेतो, ते वर्णन करावे असे होते.

नंतरच्या लिंगायत आचार्यांनी षट्स्थलाचे वर्णन अनेकदा एकदाच, पायरी-पायरीने, एका अंतिम प्रयाणाकडे चढायच्या शिडीऐवजी, सामान्य जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर भक्त परत येणारा आरसा म्हणून केले आहे; भक्ती, शिस्त, कृपा, अंतर्मुखता, समर्पण आणि ऐक्य यांत त्याची स्वतःची साधना सध्या कुठे उभी आहे ते तपासण्यासाठी. एखादा आत्मा एका दिवशी बहुतेक भक्त स्थलात स्वतःला ओळखू शकतो आणि दुसऱ्या दिवशी शरण स्थलाच्या जवळचे काहीतरी पाहू शकतो, आणि ही हालचाल सिद्धांताच्या स्वतःच्या तर्कशास्त्राशी विसंगत ठरत नाही. या वाचनात षट्स्थल जे देते ते भक्तांना एकमेकांशी तुलना करणारे क्रमवारी-फलक नसून, कोणत्याही क्षणी आत्म्याचे परमात्म्याशी असलेले नाते नेमके कसे आहे, मग तो टप्पा कोणताही असो, ते वर्णन करू शकणारी पुरेशी सूक्ष्म भाषा आहे.