धम्मपदको अरहन्त वग्ग (गाथा 90–99) मा 10 दिव्य गाथाहरू संकलित छन्, जसले सांसारिक तृष्णा र जन्म-मरणको बन्धनबाट पूर्णतः मुक्त वीतराग अरहन्त महापुरुषहरूको परम शान्त स्वरूपको गुणगान गर्दछ। बुद्ध भगवानले मुक्त पुरुषहरूको तुलना आकाशमा उडिरहेका पक्षीहरूसँग गरेका छन् जसका कुनै पदचिह्न छोडिंदैनन्, र सरोवरबाट उडिजाने हंसहरूसँग गरेका छन् जसले कहिल्यै पानीमा अलमल गर्दैनन्। अरहन्तको चित्त पृथ्वीको समान क्षमाशील र इन्द्रकील (अटल स्तम्भ) को समान अडिग हुन्छ। तिनीहरू जहाँ पनि बस्दछन्—चाहे जङ्गल होस् वा नगर—त्यो स्थान परम पवित्र र आनंददायक हुन्छ।
श्लोक
जसले संसारको यात्रा पूरा गरिसकेको छ, जो सबै प्रकारका शोकबाट मुक्त छ, जसले सबै बन्धनहरू तोडिसकेको छ—उसको मनमा कुनै तृष्णा वा वासनाको जलन बाँकी रहँदैन।
श्लोक 1
सचेत साधकहरू सधैं साधनामै लीन रहन्छन्; उनीहरू कुनै घर वा स्थानमा लोभिँदैनन्। जसरी हाँसहरूले हिलो भएको तलाउ छोडेर उड्छन्, त्यसरी नै उनीहरूले सबै सांसारिक आश्रय त्याग्छन्।
श्लोक 2
जसले कुनै सांसारिक वस्तुको सञ्चय गर्दैनन्, जो भोजनको यथार्थलाई जानेर लिन्छन्, र जसको ध्यान शून्यता र अनिमित्त मुक्तिमा रहन्छ—आकाशमा चराहरूको बाटो पत्ता लगाउन नसकिएझैं उनीहरूको गति पनि कसैले पत्ता लगाउन सक्दैन।
श्लोक 3
जसका सबै मानसिक क्लेशहरू नष्ट भइसकेका छन्, जो भोजनमा कत्ति पनि आसक्त छैन, र शून्यता तथा अनिमित्त विमुक्ति नै जसको साधनाको क्षेत्र हो—आकाशमा उड्ने चराको पदचिह्नजस्तै उसको पदचिह्न पनि कसैले भेट्टाउन सक्दैन।
श्लोक 4
कुशल सारथिले राम्ररी तालिम दिएको घोडाहरूझैं जसका सबै इन्द्रियहरू पूर्ण रूपमा वशमा छन्, जसको अहंकार नष्ट भइसकेको छ र जो विकाररहित छ—त्यस्ता स्थिर महापुरुषलाई देवताहरूले पनि सम्मान गर्दछन्।
श्लोक 5
पृथ्वीझैं सहनशील भई जो कहिल्यै रिसाउँदैन, नगरको विशाल स्तम्भझैं जो दृढ र निष्ठावान् छ, र हिलो नभएको कञ्चन तलाउझैं जो निर्मल छ—त्यस्ता महापुरुष फेरि कहिल्यै संसारको जन्म-मरणमा फस्दैनन्।
श्लोक 6
जो सम्यक् ज्ञानद्वारा पूर्ण रूपमा मुक्त भइसकेको छ, जो भित्रैदेखि शान्त छ—उसको मन शान्त हुन्छ, उसको बोली शान्त हुन्छ, र उसका कर्महरू पनि शान्त हुन्छन्।
श्लोक 7
जो अरूको भरमा नपरी आफ्नै अनुभवले जान्दछ, जसले अजन्मा निर्वाणलाई साक्षात् गरेको छ, जसले जन्म-मृत्युको जालो काटेको छ र सबै तृष्णा त्यागिसकेको छ—ऊ नै संसारमा सबैभन्दा उत्तम पुरुष हो।
श्लोक 8
गाउँ होस् वा जङ्गल, खाल्डो उपत्यका होस् वा समथर जमिन—जहाँ पनि अरहन्त सन्तहरू बस्दछन्, त्यो ठाउँ अत्यन्त मनमोहक र पवित्र हुन्छ।
श्लोक 9
ती सुनसान जङ्गलहरू कति रमाइला छन् जहाँ साधारण मानिसहरू रमाउन सक्दैनन्; त्यहाँ कामवासना नभएका वीतरागी सन्तहरू नै रमाउँछन्, किनकि उनीहरू सांसारिक सुखको खोजीमा हुँदैनन्।
श्लोक 10
पृष्ठभूमि
यो अध्याय पालि धम्मपद (खुद्दक निकाय, पालि त्रिपिटक) को अरहन्त वग्ग, गाथा 90–99 अन्तर्गत पर्छ। प्रारम्भिक बौद्ध धर्ममा अरहन्त (‘पूजनीय’) भनेको दश संयोजन (संयोजन) जरैदेखि उखेलेर यही जीवनमा निब्बानको साक्षात्कार गरेका, र अब पुनर्जन्म नलिने व्यक्ति हुन्। यी गाथाहरू सावत्थी नजिकैको जेतवन, राजगहको वेळुवन (बाँसबारी) र इसिपतनमा उपदेश गरिएका थिए। अट्ठकथा टीकाका उल्लेखनीय प्रसङ्गहरूमा बुद्धको जीवकको आम्रवनमा बसाइ, जहाँ वैद्य जीवकले देवदत्तले फालेको ढुङ्गाले लागेको घाउमा पट्टी बाँधेका थिए (धम्मपद 90), मुनि कस्सप पर्वतका गुफाहरूमा शान्तिपूर्वक बस्नु, र महामोग्गल्लान तथा सारिपुत्तको प्रशंसा पर्छन्।
यस पाठको बारेमा
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
सरोवर छोड्दै राजहंस (गाथा 91)
स्मृतिवान साधकहरू निरन्तर अप्रमादमा लीन रहन्छन्; तिनीहरू कुनै सांसारिक आश्रयमा बाँध्दैनन्। जसरी राजहंसहरू सरोवर छोडेर उडी जान्छन्, त्यसरी नै तिनीहरू हरेक सांसारिक घर र आसक्तिलाई पछाडि छोडी दिन्छन्।
आकाशमा पक्षीहरूको मार्ग जस्तो अदृश्य पदचिह्न (गाथा 92–93)
जो कसैले कुनै सांसारिक वस्तुको संचय गर्दैनन्, जिनको आहारमा कुनै मोह छैन, र जिनको विहार शून्यतामा (अनिमित्त मुक्तिमा) छ—तिनीहरूको आध्यात्मिक गति आकाशमा उडिरहेका पक्षीहरूको पदचिह्न खोज्न नसकिएझैं कसैले भेट्टाउन सक्दैन।
इन्द्रकील र सहनशील पृथ्वी (गाथा 95)
अरहन्त पुरुष पृथ्वीको समान सहनशील हुन्छन् जसमा राम्रो वा खराब वस्तु फेंकिए पनि तो क्रोधित हुँदैन; तिनीहरू नगरको मुख्य द्वारमा गडिएको विशाल इन्द्रकील (अचल स्तम्भ) को समान अडिग हुन्छन्।
सर्वश्रेष्ठ पुरुषको अनौठो श्लेष (गाथा 97)
गाथा 97 मा एक गहिरो श्लेष छ—'अश्रद्धालु' (अरूको कुरामा नहिँ, आफ्नै प्रत्यक्ष ज्ञानमा आधारित), 'अकृतज्ञ' (अकृत अर्थात् निर्वाणलाई साक्षात जान्ने वाला), ऐसो पुरुष नै संसारमा सबैभन्दा महान् हो।
सूने वनमा परम आनन्द (गाथा 98–99)
जहाँ साधारण संसारी मानिसहरूलाई घने र निर्जन जङ्गलमा भय र उदासी लाग्छ, वहाँ वासना-रहित अरहन्त परम आनन्दमा लीन रहन्छन् किनभने तिनीहरू सांसारिक भोगको खोजीमा हुँदैनन्।
विषय अनुसार हेर्नुहोस्
Buddha
बौद्ध धर्म बाट थप
सबै हेर्नुहोस्सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित