गाथाहरू

यो बौद्ध धर्मको एउटा मूलभूत प्रार्थना हो, जहाँ भक्तजनले बुद्ध, धम्म र सङ्घलाई आफ्नो शरणको रूपमा लिने वाचा गर्दछन्। यसलाई तीन पटक दोहोर्याएर भनिन्छ, जसले गहिरो श्रद्धा र समर्पणलाई जनाउँछ।

यो आठ श्लोकको बौद्ध पाठ हो, जसले बुद्धले जीवनका विभिन्न बाधा र विपत्तिहरूमाथि प्राप्त गरेको विजयको महिमा गाएको छ। यसलाई पाठ गर्नाले मानिसलाई सुख, शान्ति र मुक्ति प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।

यो बौद्ध धर्मको एक प्रार्थना हो जसमा दिवंगत आफन्तहरूको आत्माको शान्ति र सुखको कामना गरिन्छ।

धम्मपदका पदहरू 33–43: अस्थिर मन रक्षा गर्न गाह्रो छ, तर वश मा राखिएको र सही दिशामा निर्देशित मन सत्य सुख र भयबाट मुक्ति ल्याउँछ।

धम्मपदको यमक वग्गले (गाथा १-२०) धर्मशास्त्रको आरम्भ गर्छ। यसले सिखाउँछ कि मनले सबै अनुभवलाई आकार दिन्छ र द्वेष नभएको प्रेम, प्रतिशोधले नभई शत्रुता समाप्त गर्छ।

यो एक बौद्ध सुरक्षात्मक पाठ (परित्ता) हो, जुन गर्भवती महिला र उनको गर्भमा रहेको बच्चाको कल्याणको लागि पाठ गरिन्छ। यो पाठ भगवान् बुद्धका शिष्य अङ्गुलिमालको सत्य वचनमा आधारित छ।

यी पदहरू बुद्ध धर्मको प्रिय ग्रन्थ धम्मपदबाट लिइएका हुन्, जसले सजगता (अप्रमाद) को महत्त्व सिकाउँछन् — आफ्नो मन, वचन र कर्ममा जागरूक र लगनशील हुनु, जुन मार्गले मुक्ति (निब्बान) तर्फ लैजान्छ।

धम्मपदको अरहन्त वग्ग (गाथा 90–99) मा 10 दिव्य गाथाहरू संकलित छन्, जसले सांसारिक तृष्णा र जन्म-मरणको बन्धनबाट पूर्णतः मुक्त वीतराग अरहन्त महापुरुषहरूको परम शान्त स्वरूपको गुणगान गर्दछ। बुद्ध भगवानले मुक्त पुरुषहरूको तुलना आकाशमा उडिरहेका पक्षीहरूसँग गरेका छन् जसका कुनै पदचिह्न छोडिंदैनन्, र सरोवरबाट उडिजाने हंसहरूसँग गरेका छन् जसले कहिल्यै पानीमा अलमल गर्दैनन्। अरहन्तको चित्त पृथ्वीको समान क्षमाशील र इन्द्रकील (अटल स्तम्भ) को समान अडिग हुन्छ। तिनीहरू जहाँ पनि बस्दछन्—चाहे जङ्गल होस् वा नगर—त्यो स्थान परम पवित्र र आनंददायक हुन्छ।

धम्मपदको आत्म वग्ग (गाथा १५७–१६६) को शिक्षा यो हो कि प्रत्येक व्यक्ति आफैंको रक्षक हो—आध्यात्मिक प्रयास र आत्मनियन्त्रण कोहीबाट उधार लिन सकिंदैन।

बाल वर्गमा १६ वटा सारगर्भित गाथाहरू (६०–७५) संकलित छन्, जसमा अज्ञानी र मूर्ख (बाल) का दोषहरू, घमण्ड र आत्मघाती प्रवृत्तिहरूको गहिरो खोजखबर गरिएको छ। भगवान बुद्धले स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि जो मूर्ख आफ्नो मूर्खता पहिचान्छ, ऊ त्यो सीमा सम्म बुद्धिमान हुन्छ; तर जो मूर्ख आफैलाई पण्डित मान्छ, वास्तवमा वह सच्चा मूर्ख हो। चमचे र जीभको खाना-रसको दृष्टान्तद्वारा उहाँ समझाउनुहुन्छ कि सांसारिक लाभको मार्ग अलग छ र निर्वाणको मार्ग सर्वथा भिन्न छ।

धम्मपदको भिक्षु वग्ग (गाथा ३६०–३८२) संन्यासी आदर्श वर्णन गर्छ: इन्द्रिय संयम, ध्यान, र आत्मनिर्भरता निर्वाणतिर।

धम्मपदको शीर्षस्थानीय ब्राह्मण वग्ग (गाथा ३८३–४२३): बुद्धले 'सच्चा ब्राह्मण' लाई जन्म वा कर्मकाण्डको आधारमा नहोई, जागृत अर्हत्तको रूपमा पुनः परिभाषित गरे।

धम्मपद बुद्ध वग्ग (गाथा 179–196) मा १८ पावन गाथाहरू संकलित छन्, जो बौद्ध धर्मको केन्द्रीय सार र सम्यक् सम्बुद्धको स्वरूप उद्घाटित गर्दछ। यसमा सबै बुद्धहरूको मूल सन्देश दिने सर्वोत्कृष्ट गाथा १८३ समाहित छ: 'कुनै पनि पाप कर्म नगर्नु, असल र कुशल कर्मको संपादन गर्नु र आफ्नो मनलाई पूर्ण रूपले शुद्ध बनाउनु—यही नै सबै बुद्धहरूको मूल शिक्षा हो।' भयभीत हुँदा पहाड, जङ्गल र पवित्र ठाउँहरूको शरण लिने कुरा असुरक्षित छ भन्ने कुरामा बुद्धले त्रिरत्न (बुद्ध, धर्म, सङ्घ) र चार आर्य सत्यको शरण नै संसारको सबै दुःखबाट मुक्ति दिलाउने परम शरण भनेर सिद्ध गर्नुहुन्छ।

धम्मपद को दण्ड वर्ग (गाथा 129–145): सबै प्राणीहरू हिंसा र दण्डसँग डराउँछन् र जीवन प्रिय मानिन्छन्, त्यसैले साधकले आफूलाई अरूको स्थानमा राखेर कसैलाई हिंसा गर्दैन।

धम्मपदको धर्मस्थ वर्गमा (गाथा २५६–२७२) साँचो धर्मनिष्ठता अन्तर्गत गुणबाट आउँछ भनिएको छ, बाह्य पदवी, उमेर वा रूपबाट होइन।

धम्मपदको जरा वग्ग (गाथा 146–156): शरीरको नश्वरता, तृष्णा रूपी घर-बनाउने वाली गाथाहरु र अप्रमादको सन्देश।

धम्मपदको क्रोध वग्गमा १४ कालजयी गाथाहरू (२२१–२३४) सङ्कलित छन्, जसले क्रोध, गर्व र दुर्भावनामा विजय पाउने मनोवैज्ञानिक मार्ग देखाउँछन्। गाथा २२२मा तथागतले भन्नुहुन्छ कि जो भडकिरहेको क्रोधलाई अनियन्त्रित रथको जस्तै नियन्त्रण गर्छ, त्यो सच्चिको सारथी हो; अन्य मान्छेहरू केवल लगाम समातने वाले हुन्। गाथा २२३मा सनातन नियम प्रतिपादित छ: 'अक्रोधबाट क्रोधलाई जिते, भलाइबाट नराइलाई जिते, दानबाट कंजुसलाई जिते र सत्यबाट झुठोलाई जिते।' अन्तमा काया, वाणी र मनको त्रिविध संयमलाई जोर दिइएको छ।

धम्मपदको लोक वग्गमा १२ शक्तिशाली गाथाएँ (१६७–१७८) संकलित छन्, जसले संसारको चकाचौंध र भ्रामक आकर्षणभन्दा परे हेर्न प्रेरणा दिन्छ। गौतम बुद्धले भन्नुहुन्छ कि जो व्यक्तिले यस संसारलाई पानीको फोकालो वा मरुभूमिको मृगतृष्णाझैं क्षणभंगुर देख्छ, तिनलाई मृत्युको राजा (यम) छेड्न सक्दैन। जो पहिले अल्छी रहेर बाद मा सचेत हुन्छ अथवा आफ्ना पुराना पापहरूलाई पुण्य कर्महरूद्वारा ढाकिदिन्छ, ऊ बादलबाट मुक्त पूर्ण चन्द्रमाझैं पूरो संसारलाई उज्यालो गर्दछ। अध्यायको अन्तमा तथागतले घोषणा गर्नुहुन्छ कि सारा पृथ्वीको एकछत्र साम्राज्य पाने वा स्वर्गमा जाने भन्दा पनि सोतापत्ति (आर्य मार्गमा पहिलो प्रवेश) को फल असीम गुणले श्रेष्ठ छ।

धम्मपदको मार्ग वग्ग (गाथा २७३–२८९) आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग र अस्तित्वको तीन विशेषताहरूलाई मुक्तिको मार्ग भनेर घोषणा गर्दछ।

धम्मपदको मल वग्गले (गाथा 235-255) मानसिक अपवित्रताहरू र मलिनताहरू अनुसन्धान गर्छ, अविद्या (अज्ञान) लाई मुख्य मल हिसाबले नामकरण गर्दै।

धम्मपदको नाग वग्ग (गाथा 320–333)ले हात्तीलाई सहनशीलता, आत्म-नियन्त्रण र बुद्धिमान एकान्तको मूल्यको प्रतीक रूपमा प्रयोग गर्दछ।

धम्मपदको निरय वग्गमा (गाथा ३०६–३१९) पाखण्ड, झूठो दृष्टि र नैतिक भ्रष्टाचारका कर्मिक परिणामहरूको चेतावनी दिइएको छ।

पालि क्यानन्को धम्मपदको २१ औ अध्याय, प्रकीर्णक वग्ग, त्याग, त्रिरत्नको सचेतता, र एकान्त अभ्यासमा सोलह गाथाहरू (२९०-३०५) एकत्रित गर्छ।

धम्मपदको पण्डित वग्गमा १४ अमूल्य गाथाहरु (७६–८९) समाहित छन्, जो सच्चा ज्ञानी, विवेकी र आत्म-संयमी मानिसका विशेषताहरू वर्णन गर्छन्। भगवान बुद्धले भन्नुहुन्छ कि ज्ञानी मानिस उस आठोस, अविभाजित चट्टान जस्तो हुन्छ जो तूफान-आँधीबाट विचलित हुँदैन, र उस गहिरो, शान्त र निर्मल तालको जस्तो हुन्छ जसको पानी कहिल्यै विचलित हुँदैन। ज्ञानी व्यक्तिले आफ्नो कमियाँ बताउने मानिसलाई गुप्त खजाने बताउनेको गाइड मान्छन् र प्रशंसा-निन्दामा समचित्त रहन्छन्।

धम्मपदको पाप वग्ग (गाथा 116–128): असल कर्ममा हतार गर, किनकि सानो सानो पाप पनि घैंटो भर्दै गएझैँ जीवनभर भरिन्छ र कर्मको फलबाट बचने कुनै ठाउँ छैन।

धम्मपद को प्रिय वर्ग (गाथा 209–220) आसक्तिको मोह र प्रेमको अनुभव को दुःख र भयको मूल कारणको रूपमा उजागर गर्छ, र ती दुबैबाट मुक्त हुनेहरूको प्रशंसा गर्छ।

धम्मपदको पुष्प वर्ग (गाथा ४४–५९): माला, भमर र हावाको विरुद्ध फैलिने सदाचारको सुगन्धले मृत्यु आउनु अघि गुणी जीवनको शिक्षा दिन्छ।

धम्मपदको सहस्र वर्गमा १६ प्रेरणादायक गाथाहरू (१००–११५) संकलित छन्, जसले परिमाण वा संख्यामा गुणस्तर र आध्यात्मिक सत्यको विजयको घोषणा गर्छ। गौतम बुद्धले बताउनुहुन्छ कि व्यर्थको हजारौँ वचन र कविताहरूभन्दा शान्ति दिने केवल एक सार्थक वचन श्रेष्ठ हुन्छ। युद्धमा लाखौँ शत्रुहरूलाई जित्ने योद्धाभन्दा आफ्नै मनलाई वश गर्ने आत्मविजेता श्रेष्ठ हुन्छ। सय वर्षसम्म व्यर्थको अनुष्ठान, यज्ञ वा असंयमित जीवन जीनुभन्दा प्रज्ञा, शील र ध्यानले युक्त एक दिनको जीवन परम कल्याणकारी हुन्छ।

धम्मपदको सुख वग्गमा १२ गाथाहरू (१९७–२०८) समाहित छन्, जो वास्तविक सुख भनेको भौतिक सुख र इन्द्रिय सन्तुष्टि नभएर मानसिक शान्ति, अद्वेष र तृष्णा-मुक्तिमा निहित छ भनी सिखाउँछन्। 'अहो! हामी शत्रुताको बीचमा पनि शत्रुता-विहीन भएर कति सुखसारीत बाँचिरहेका छौं!'—यो दिव्य आनन्द र उल्लासको साथ तथागत संसारको स्पर्धा र प्रतिस्पर्धा नै दुःखको मूल हो भन्ने सिद्धान्त दिन्छन्। उनीहरूको अनुसार जीत र जयको कारण शत्रुता उत्पन्न हुन्छ, पराजितजन दुःखमा सोत्छन्, तर जय र पराजय दुवैलाई त्यागिदिने शान्त पुरुष परमोच्च सुखमा निसाइन्छन्। यही वग्गमा प्रसिद्ध गाथा समाहित छ: 'निरोगी हुनु सबैभन्दा ठूलो लाभ हो, सन्तोष सबैभन्दा ठूलो धन हो, विश्वास सबैभन्दा ठूलो नाता हो, र निर्वाण नै परम सुख हो।' (गाथा २०४)।

धम्मपदको तृष्णा वग्ग (गाथा ३३४–३५९) तृष्णालाई दुःखको मूलको रूपमा विच्छेदन गरिएको छ, धम्मको दान र मुक्तिको प्रशंसामा समाप्त हुन्छ।

यो बौद्ध धर्मको एक प्रसिद्ध गाथा हो जसले बुद्धको शिक्षाको सार बताउँछ: पाप नगर्नु, सत्कर्म गर्नु, र आफ्नो मनलाई शुद्ध राख्नु। धम्मपदको १८३औँ श्लोकले बुद्धको सम्पूर्ण मार्गलाई तीन सरल सिद्धान्तमा सारांशित गरेको छ।