धम्मपदको चित्तवग्ग
धम्मपदका पदहरू 33–43: अस्थिर मन रक्षा गर्न गाह्रो छ, तर वश मा राखिएको र सही दिशामा निर्देशित मन सत्य सुख र भयबाट मुक्ति ल्याउँछ।
श्लोक
चञ्चल, अस्थिर मन, जसलाई रोक्न र वशमा राख्न गाह्रो छ, बुद्धिमान् व्यक्तिले त्यसलाई सीधा बनाउँदछ, जसरी बाण साँध्नेले तीरलाई सीधा पार्दछ।
श्लोक 1
जसरी माछो पानीबाट निकालेर सुख्खा जमिनमा फ्याँक्दा छटपटाउँदछ, त्यसरी नै यो मन मारको अधीनलाई त्याग्नका लागि छटपटाउँदछ।
श्लोक 2
जो नियन्त्रण गर्न कठिन, हलुका, र जहाँइच्छा त्यहाँ पतन हुने मन छ, त्यसलाई वशमा पार्नु नै श्रेष्ठ हो; वशमा राखिएको मन सुखदायी हुन्छ।
श्लोक 3
अत्यन्तै देख्न कठिन, अति सूक्ष्म, र जहाँइच्छा त्यहाँ पतन हुने मनलाई बुद्धिमान् व्यक्तिले रक्षा गर्नुपर्दछ; संरक्षित मन सुखदायी हुन्छ।
श्लोक 4
जो मन टाढा जाने, एक्लै चल्ने, शरीररहित, र गुफामा बस्ने स्वभावको छ, जसले यस मनलाई संयमित गर्दछ, तिनीहरू मारको बन्धनबाट मुक्त हुन्छन्।
श्लोक 5
अस्थिर चित्त भएको, सद्धर्म नबुझ्ने, र डगमगाएको श्रद्धा भएको व्यक्तिको प्रज्ञा पूर्ण हुँदैन।
श्लोक 6
जसको मनमा कामवासनाको स्राव छैन, जसको चित्तमा घाउ छैन, जसले पुण्य र पाप दुवैलाई त्यागेको छ, त्यस्तो जागरूक व्यक्तिको लागि कुनै भय हुँदैन।
श्लोक 7
यस शरीरलाई घडाको समान जानेर, यस चित्तलाई सहरको समान स्थापित गरेर, प्रज्ञा-अस्त्रले मारसँग युद्ध गर, र विजयलाई रक्षा गर्दै आसक्तिरहित होऊ।
श्लोक 8
निश्चय नै यो शरीर छिटै पृथ्वीमा पुग्नेछ, त्यागिएको र विज्ञानरहित भएर, व्यर्थको काठको टुक्राजस्तो हुनेछ।
श्लोक 9
एउटा दिशाले अर्को दिशालाई, वा वैरीले वैरीलाई जे गर्न सक्छ, त्योभन्दा पनि खराब काम गर्दछ दुष्प्रणिहित मन।
श्लोक 10
आमा, बुबा, वा अन्य आफन्तहरूले जे गर्न सक्दैनन्, त्योभन्दा पनि उत्तम काम गर्दछ सुप्रणिहित मन। चित्तवर्ग तेस्रो।
श्लोक 11
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
Daily or auspicious lunar days (Ekadashi, Purnima, Pradosham)
Brahma Muhurta (4:00 AM – 6:00 AM) or Evening Dusk (Sandhya)
Ghee lamp (Deepa), Incense (Dhoopa), Fresh flowers & Water offering
- Peace of mind, spiritual upliftment, and harmonious energy in the home
पृष्ठभूमि
यी पदहरू धम्मपदको चित्तवग्ग बाट लिइएका हुन्। धम्मपद पाली भाषामा रचित प्राचीन बौद्ध ग्रन्थ हो, जसमा बुद्धका उपदेशहरू सुव्यवस्थित रूपमा संकलित छन्। यसलाई परम्परागत रूपमा ध्यान, नैतिक शिक्षा र मनको प्रशिक्षणको लागि पाठ गरिन्छ। चित्तवग्ग विशेष गरी मनको चञ्चलता, यसलाई वशमा राख्ने महत्त्व, र यसबाट प्राप्त हुने शान्ति र स्वतन्त्रतालाई वर्णन गर्दछ।
यस पाठको बारेमा
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
स्रोत
यी श्लोकहरू बुद्ध वचन संग्रह 'धम्मपद'को 'चित्तवग्ग' (मनसम्बन्धी अध्याय) बाट लिइएका हुन्। धम्मपद पाली भाषामा रचित प्राचीन बौद्ध ग्रन्थ हो, जसमा बुद्धका उपदेशहरू सुव्यवस्थित रूपमा संकलित छन्।
मुख्य विषय
यस अध्यायको केन्द्रबिन्दु मन (चित्त) हो — यसको चञ्चलता, अदम्यता, र यसलाई संयम गर्नाले प्राप्त हुने सुख। यहाँ मनलाई साँचो र तीरको समान बताइएको छ, जसलाई बुद्धिमान व्यक्तिले सीधा र नियन्त्रित पार्न सक्छ।
उपमाहरूको विविधता
यी श्लोकहरूमा मनको प्रकृति बुझाउन विभिन्न दृष्टान्तहरू प्रयोग गरिएको छ — बाण सीधा पार्ने बाँक (verse ०), जमिनमा फालिएको माछा (verse १), भाँडो र सहर (verse ७), र मृत शरीर जस्तै बेकार काठ (verse ८)। यी उपमाले मनको अनियन्त्रित र क्षणिक स्वभावलाई स्पष्ट पार्दछ।
मनकै श्रेष्ठता
अन्तिम श्लोक (verse १०) मा भनिएको छ कि आमा, बुबा वा आफन्तले पनि त्यति हित गर्न सक्दैनन् जति सही दिशामा लागेको मनले गर्छ। त्यसैगरी, verse ९ मा चेतावनी दिइएको छ — दुष्ट मनले शत्रुभन्दा पनि ठूलो हानि गर्न सक्छ।
प्रायोगिक सन्देश
यी श्लोकहरू पढिसकेपछि मनको संयम नै आध्यात्मिक प्रगतिको मुख्य आधार हो भन्ने बुझिन्छ। यसले पाठकलाई मनलाई सजगतापूर्वक हेर्न र यसको वशमा नहुन प्रेरित गर्दछ, किनकि संयमित मनले नै साँचो सुख र स्वतन्त्रता (मारबन्धनबाट मुक्ति) दिन्छ।
Buddha
बौद्ध धर्म बाट थप
सबै हेर्नुहोस्सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित
