ਧੰਮਪਦ
ਚਿੱਤਵੱਗ (ਮਨ ਦਾ ਅਧਿਆਏ)
ਧੰਮਪਦ ਦੇ ਸਲੋਕ 33-43: ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰਾਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭਯ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤੁਕਾਂ
ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 1
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸੁੱਟੀ ਗਈ ਮੱਛੀ ਤੜਫੜਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਮਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤੜਫੜਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 2
ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਔਖਾ, ਜੋ ਹਲਕਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਭਲਾ ਹੈ; ਸੰਜਮੀ ਮਨ ਸੁਖ ਦਾ ਵਾਹਕ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 3
ਜੋ ਮਨ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਦਿਸਦਾ, ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਨ ਸੁਖ ਦਾ ਵਾਹਕ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 4
ਜੋ ਮਨ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ, ਇਕੱਲਾ ਤੁਰਦਾ, ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਣਗੇ, ਉਹ ਮਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
ਸ਼ਲੋਕ 5
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਡੋਲਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਜਣਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸ਼ਲੋਕ 6
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦਾ ਚਿੱਤ ਘਾਲਣਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਜਾਗਦੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਲੋਕ 7
ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਨਗਰ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਕਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਣਾ-ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਨਾਲ ਲੜ; ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ, ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਰਹੁ।
ਸ਼ਲੋਕ 8
ਹਾਏ! ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਿਆ ਰਹੇਗਾ, ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੇਤਨਾ-ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਕਾਰ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ।
ਸ਼ਲੋਕ 9
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਵੈਰੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 10
ਮਾਂ-ਪਿਓ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਹ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜੋ ਭਲਾ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 11
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀਆਂ 'ਤੇ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜਾਂ ਸੰਝ ਵੇਲੇ
ਘਿਓ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਧੂਫ਼, ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਜਲ
- ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ
ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਰਚਨਾ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਧੰਮਪਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਰਮਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਵੱਗ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਂਸਾਰਿਕ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪਾਠ ਬਾਰੇ
ਰਚੇਤਾ: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਧੰਮਪਦ’ ਦੇ ‘ਚਿੱਤ ਵਗ’ (ਮਨ ਦੇ ਅਧਿਆਏ) ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਧੰਮਪਦ ਵਿੱਚ 423 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 26 ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬੁੱਧ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।
ਮਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲ
ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ‘ਫੰਦਨ’ (ਡੋਲਦਾ) ਅਤੇ ‘ਦੁਨਿਵਾਰਯ’ (ਰੋਕਣਾ ਔਖਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ (ਉਸੁਕਾਰ) ਤੀਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਉਪਮਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਘੜੇ ਦੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ
ਦੂਜੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਗਈ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਤੜਫਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪਿਆ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਉਪਮਾਵਾਂ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਨਿਤਿਆਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਚੌਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਫਾ (ਦਿਲ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਰ (ਮੌਤ, ਬੁਰਾਈ) ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੈ।
ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਨੌਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਵੀ ਉਹ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜੋ ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮਨ (ਮਿੱਛਾ ਪਣਿਹਿਤ) ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਵੀ ਉਹ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜੋ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮਨ (ਸੰਮਾ ਪਣਿਹਿਤ) ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
Buddha
ਬੋਧ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭ ਵੇਖੋਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ